Rękopisy

Wstęp

Instytucje biblioteczne w Polsce do tej pory nie stworzyły powszechnie dostępnych, jasno sprecyzowanych przepisów regulujących zasady wprowadzania informacji o obiektach rękopiśmiennych do komputerowych baz danych. Próby stworzenia takiego dokumentu podejmowano już wielokrotnie, niemniej efekty tychże starań pozostały wyłącznie w postaci materiałów metodycznych, notabene często już nieaktualnych, przeznaczonych tylko do użytku wewnętrznego.

 

Tworząc niniejszy dokument, staraliśmy się wyjść naprzeciw oczekiwaniom środowiska bibliotecznego i skodyfikować przepisy katalogowania rękopisów. Podstawowym punktem odniesienia były dla nas przepisy katalogowania książek zawarte w zaktualizowanym w ostatnich latach standardzie ISBD w jego skonsolidowanej postaci, wzbogacone o rozwiązania przejęte ze standardu RDA. Przepisy katalogowania rękopisów starają się pogodzić różne, czasami sprzeczne podejścia: tradycję opisu bibliograficznego w polskich bibliotekach, dążenia do zmodyfikowania paradygmatu opisu bibliograficznego w sposób uwzględniający potrzeby dzisiejszych użytkowników bibliotek czy w końcu wymogi krajowej centrali bibliograficznej i urzędowej rejestracji produkcji wydawniczej (tworzenie miarodajnych, jednoznacznych, możliwie precyzyjnych opisów bibliograficznych).

 

Sformułowane przepisy katalogowania książek stanowiły więc naturalny punkt wyjścia dla rozważań, które w naszym tekście zostały skonkretyzowane — rękopisy nierzadko stanowią bowiem pierwotną formę dzieła (literackiego, publicystycznego, naukowego itp.) opublikowanego w postaci książkowej. Tym bardziej, że w toku opracowania materiałów rękopiśmiennych (a więc porządkowania ich i szeregowania w pewnej strukturze, określanej zwykle przez ramy archiwów prywatnych przekazywanych bibliotekom) wydziela się poszczególne partie owych materiałów, a następnie umieszcza się je w fastykułach lub pudełkach archiwizacyjnych, z których każde ma własną sygnaturę. Tworzone są zatem odrębne jednostki fizyczne — tzw. jednostki rękopiśmienne — niejednokrotnie dające się opisać w sposób podobny do tego, w jaki opisuje się egzemplarz książki. Te właśnie jednostki, składające się z zespołu kart objętych wspólną teczką, opakowaniem, są przedmiotami opisów bibliograficznych, których metodykę tworzenia regulują niniejsze przepisy.

 

Istotne uzupełnienie tekstu głównego przepisów stanowią aneksy zawierające wykaz norm i zaleceń międzynarodowych w kwestii konwersji znaków i alfabetów niełacińskich na znaki łacińskie, wykaz skrótów dopuszczonych do stosowania w opisie bibliograficznym oraz słownik precyzujący znaczenie terminów użytych w tym dokumencie, a zatem również wyjaśniający pojęcia rękopisoznawcze.

1. Zasady ogólne

1.1 Zawartość i budowa opisu

Opis bibliograficzny jednostki rękopiśmiennej może zawierać następujące elementy zebrane w czterech strefach przejętych ze standardu ISBD (występowanie poszczególnych elementów jest uzależnione od budowy i/lub zawartości jednostki):

 

a) strefa tytułu i oznaczenia odpowiedzialności:

  • tytuł właściwy
  • dodatek (dodatki) do tytułu
  • oznaczenie (oznaczenia) części
  • tytuł (tytuły) części
  • oznaczenie (oznaczenia) odpowiedzialności

b) strefa adresu wydawniczego:

  • miejsce powstania
  • datę powstania

c) strefa opisu fizycznego:

  • określenie objętości
  • oznaczenie ilustracji
  • rozmiary
  • materiał, na którym utrwalono informację
  • technikę zapisu

d) strefa uwag.

 

W katalogowanej pozycji większość elementów może:

  • wystąpić kilkakrotnie w tym samym języku i/lub systemie pisma, zawierając kolejne dane (np. kilka dodatków do tytułu czy miejsc powstania)
  • być powtórzona w innym języku i/lub systemie pisma jako tak zwany element równoległy (np. tytuł równoległy, równoległy dodatek do tytułu).

 

Dobór elementów opisu bibliograficznego oraz ich kolejność w obrębie poszczególnych stref ustalają dalsze przepisy.

1.2 Forma graficzna opisu

1.2.1 Znaki umowne


Znaki umowne stosuje się w celu oddzielenia kolejnych stref opisu bibliograficznego oraz wyróżnienia poszczególnych elementów w obrębie stref.

 

Każdy element opisu bibliograficznego poprzedza się lub oddziela znakami umownymi. Znak umowny poprzedzający element opisu pomija się, jeżeli dany element rozpoczyna strefę.

 

Jeżeli dany element powtarza się, to każde jego wystąpienie poprzedza się znakami umownymi właściwymi dla tego elementu.

 

Przed znakiem umownym i po nim występuje odstęp (pojedyncza spacja na klawiaturze) w celu zaznaczenia jego funkcji znaku oddzielającego. Wyjątek stanowią przecinek (, ) i kropka (. ), których nie poprzedza się odstępem, odstęp powinien występować tylko po nich.

 

Nawiasy zwykłe ( () ) i kwadratowe ( [] ) traktuje się jako jeden znak (znak dwuelementowy), stosując odstęp przed pierwszym (otwierającym) nawiasem i po drugim (zamykającym) nawiasie (elemencie znaku). Przed nawiasem zwykłym lub kwadratowym i po nim może wystąpić tylko pojedyncza spacja. Jeżeli po zamykającym nawiasie zwykłym lub kwadratowym występuje przecinek lub kropka jako znak umowny albo inny znak interpunkcyjny przejęty z katalogowanej pozycji — nie stosuje się odstępu.

 

W nawiasie kwadratowym ( [] ) podaje się informacje znalezione poza podstawowym źródłem danych. Jeżeli następujące po sobie elementy w tej samej strefie przejęto spoza podstawowego źródła danych, każdy z nich należy ująć w odrębny nawias kwadratowy.

Przykład 1.
[Warszawa], [1918]

Dobór znaków umownych oraz ich stosowanie w obrębie poszczególnych stref ustalają dalsze przepisy. Na początku omówienia każdej strefy przedstawiono odpowiednie dla niej, najczęściej spotykane schematy stosowania znaków umownych.

 

1.2.2 Grupowanie elementów równoległych


Każdą przejmowaną do opisu wersję równoległą elementu (tj. wyrażoną w innym języku i/lub systemie pisma) poprzedza się znakiem równości z odstępem po obu jego stronach ( = ).

Przykład 2.
Główne nurty marksizmu = Die Haupströmungen des Marxsismus : [recenzje prasowe i radiowe wydania niemieckiego]
[Tytuł równoległy.]

Przykład 3.
Pokój Światu = Mir wsiem = Weltfrieden : opera w I akcie op. 281 : scenariusz / [Apolinary Szeluto]
[Dwa tytuły równoległe.]

Jeżeli w jednej strefie kolejne elementy mają swoje wersje równoległe, elementy w każdym z języków i/lub systemów pisma grupuje się i podaje łącznie. Elementy wewnątrz grupy poprzedza się odpowiednimi dla każdego z nich znakami umownymi. Grupę elementów zapisanych w pierwszym języku i/lub systemie pisma poprzedza się znakiem umownym właściwym dla pierwszego elementu tej grupy, natomiast każdą kolejną grupę elementów (wyrażoną w odmiennym języku i/lub systemie pisma) poprzedza się znakiem równości z odstępem po obu jego stronach ( = ).

Przykład 4.
Difesa del merito innocente : sommario consacrato al tribunale delli Giustissimi = La deffence du merite innocement emprisonné : sommaire consacré au tribunal des Tres Justes
[Tytuł równoległy wraz z równoległym dodatkiem do tytułu.

1.3 Jednostka opisu

Jednostką opisu bibliograficznego może być:

  • jednostka rękopiśmienna jednoczęściowa
  • pojedynczy tom wielotomowej jednostki rękopiśmiennej.

1.4 Źródła danych

Wybór głównego źródła danych zależy od typu materiału rękopiśmiennego. Ogólne kryteria to:


a. kompletność informacji służącej do identyfikacji:
    źródło podające najpełniejsze, najbardziej przejrzyste i miarodajne informacje


b. styczność źródła względem informacji:
    źródło najbliższe zawartości publikacji, takie jak źródło wewnętrzne


c. stabilność źródła danych:
    najbardziej trwałe źródło.

 

1.4.1 Kolejność źródeł danych


Dane do opisu należy przejmować z następujących źródeł, zachowując podaną niżej kolejność:

  1. Karta tytułowa, a jeżeli obiekt rękopiśmienny tworzący jednostkę rękopiśmienną ma dwie lub więcej kart tytułowych — główna karta tytułowa.
  2. Jeżeli brak karty tytułowej — substytut karty tytułowej, czyli ta część obiektu rękopiśmiennego (karta, stronica, fragment karty lub stronicy bądź inna część), która zawiera tytuł właściwy (nagłówek, oprawa itp.). Substytut karty tytułowej zastępuje nieobecną kartę tytułową, jest traktowany jak podstawowe źródło danych. W strefie uwag należy wskazać część obiektu rękopiśmiennego uznaną za substytut karty tytułowej.
  3. Inne części obiektu rękopiśmiennego: wstęp, tekst główny, dodatki do tekstu itp.
  4. Źródła spoza jednostki rękopiśmiennej, np. bibliografie, w tym narodowe, katalogi, publikacje naukowe, uznane wydawnictwa informacyjne, także internetowe.

 

1.4.2 Główne źródła danych


Jeżeli występują co najmniej dwa źródła danych, które mogą być głównym źródłem danych dla obiektu rękopiśmiennego, wówczas wybiera się źródło występujące jako pierwsze, poza następującymi przypadkami:


1. Jeżeli obiekt rękopiśmienny zawiera główne źródła danych w co najmniej dwóch językach i/lub systemach pisma, wówczas za główne źródło danych uznaje się:

    1. źródło w języku i/lub systemie pisma, który odpowiada językowi i/lub systemowi pisma zawartości lub dominuje w zawartości obiektu rękopiśmiennego
    2. źródło w języku i/lub systemie pisma przekładu, jeżeli wiadomo, że obiekt rękopiśmienny jest tłumaczeniem
    3. źródło w oryginalnym języku i/lub systemie pisma, w którym zawartość jest wyrażona
    4. źródło występujące jako pierwsze.


2. Jeżeli obiekt rękopiśmienny zawiera główne źródła danych noszące różne daty, należy wybrać źródło oznaczone późniejszą albo najpóźniejszą datą.

 

OBIEKT RĘKOPIŚMIENNY W JEDNOSTCE RĘKOPIŚMIENNEJ — Główna karta tytułowa

 

Jeżeli obiekt rękopiśmienny tworzący jednostkę rękopiśmienną ma dwie lub więcej kart tytułowych w tym samym języku i/lub systemie pisma, jako główną kartę tytułową należy traktować:

  1. Kartę tytułową opatrzoną najpóźniejszą datą powstania.
  2. Kartę tytułową przedstawiającą obiekt rękopiśmienny w aspekcie, którego dotyczy opis, np.:
  • przy opisie pojedynczego tomu wielotomowego obiektu rękopiśmiennego — kartę tytułową dotyczącą opisywanego tomu, a nie całości wielotomowego obiektu rękopiśmiennego.

 

Jeżeli obiekt rękopiśmienny ma dwie lub więcej kart / stron tytułowych w różnych językach i/lub systemach pisma, jako główną kartę / stronę tytułową należy traktować kartę tytułową w języku i/lub systemie pisma:

  1. zawartości obiektu rękopiśmiennego
  2. głównej części obiektu rękopiśmiennego
  3. dominującym w obiekcie rękopiśmiennym
  4. przekładu, jeżeli wiadomo, że obiekt rękopiśmienny jest tłumaczeniem
  5. w oryginalnym języku i/lub systemie pisma, w którym zawartość jest wyrażona
  6. jeśli tych kryteriów nie da się zastosować:
  7. prawą z dwóch stron tytułowych na rozwarciu lub
  8. pierwszą prawą z dwóch lub więcej stron tytułowych.

 

1.4.3 Podstawowe źródła danych


Poszczególne strefy opisu bibliograficznego mają wyznaczone podstawowe źródła, z których przede wszystkim należy przejmować dane. Informacje pochodzące z innych źródeł niż podstawowe dla danej strefy należy przejmować do opisu w nawiasie kwadratowym lub podawać tylko w strefie uwag, stosownie do dalszych szczegółowych postanowień.

1.5 Język i system pisma

Stosuje się dwie zasady, w zależności od strefy opisu.

 

Elementy opisu, które nie są przejmowane bezpośrednio z jednostki rękopiśmiennej, tylko formułowane przez katalogującego, a więc należące do:

  • strefy tytułu i oznaczenia odpowiedzialności
  • strefy opisu fizycznego
  • strefy uwag (nie dotyczy uwag, w których podaje się dane przejmowane z opisywanej jednostki, np. tytuł oryginału, warianty tytułów, cytata bibliograficzna)

podaje się w języku polskim.

 

Elementy opisu przejmowane z jednostki rękopiśmiennej, a więc należące do:

  • strefy tytułu i oznaczenia odpowiedzialności
  • strefy uwag (dotyczy tylko tych uwag, w których podaje się dane przejmowane z opisywanej jednostki, np. tytuł oryginału, warianty tytułów, cytata bibliograficzna)

podaje się w języku i/lub systemie pisma, w jakim zapisano je w źródle danych. W razie potrzeby znaki i litery niełacińskie poddaje się konwersji (transliteruje, transkrybuje lub latynizuje) na znaki łacińskie według norm i zaleceń międzynarodowych podanych w Aneksie nr 20.

 

Jeżeli tytuł jednostki jest w niej wyrażony w więcej niż jednym języku i/lub systemie pisma, stosuje się odpowiednie kryteria wyboru tytułu właściwego.

 

Jeżeli poszczególne inne elementy opisu są wyrażone w jednostce rękopiśmiennej w więcej niż jednym języku i/lub systemie pisma, do opisu przejmuje się przede wszystkim wersję w języku i/lub systemie pisma tytułu właściwego, a gdy takiej wersji brak — wersję wyróżnioną graficznie lub podaną jako pierwszą, gdy takiego wyróżnienia brak.

 

Wersje w innych językach i/lub systemach pisma podaje się jako wersje równoległe, o ile szczegółowe postanowienia nie nakazują innego rozwiązania.

1.6 Pisownia

1.6.1 Forma gramatyczna, ortografia


Elementy opisu przejmowane bezpośrednio z jednostki rękopiśmiennej oraz należące do:

  • strefy tytułu i oznaczenia odpowiedzialności
  • strefy adresu wydawniczego
  • strefy uwag (dotyczy tylko części uwag)

podaje się w formie, w jakiej występują w źródle danych, o ile postanowienia dotyczące danego elementu nie nakazują przyjęcia innego rozwiązania.

 

Zachowuje się sformułowania, pisownię i formy gramatyczne, to znaczy:

  • nie uwspółcześnia się pisowni
  • nie poprawia się błędów, literówek czy niepoprawnych znaków diakrytycznych w miejscu ich wystąpienia
  • nie zmienia się form gramatycznych
  • nie rozwija się skrótów
  • bez zmian przejmuje się znaki interpunkcyjne, w tym wielokropek
  • nie zapisuje się akcentów wyrazowych ani pochylenia samogłosek
  • nie dodaje się rozwiązania słownego liczb wyrażonych cyframi.

Sprostowania, komentarze, wyjaśnienia podaje się tylko w strefie uwag.

 

Wyjątki:

  • występujące w tytule nawiasy kwadratowe (z wyjątkiem znajdujących się w formułach chemicznych, matematycznych itp.) należy oddawać przez nawiasy zwykłe. Inne rodzaje nawiasów należy przejmować bez zmian. Jeżeli jednak cały tytuł właściwy ujęty jest w źródle danych w jakikolwiek nawias, należy w opisie pominąć ten nawias. Powyższe zasady dotyczą wszystkich elementów opisu.
  • jeżeli tytuł właściwy zawiera w sobie tytuł innego dzieła lub cytat wyróżniony w źródle danych wyłącznie kursywą, ujmuje się je w cudzysłów w celu zachowania zamierzonego graficznego wyróżnienia tej części tytułu
  • znak równości występujący w funkcji łącznika wewnątrzwyrazowego zamienia się na łącznik wewnątrzwyrazowy
  • cudzysłów — niezależnie od formy graficznej występującej w źródle danych — należy oddawać za pomocą jednej formy graficznej, domyślnej dla danego systemu komputerowego (dostępnej „z klawiatury”), np. " ". W niniejszych Przepisach jako formę obowiązującą przyjęto zgodny z polskimi zasadami interpunkcji cudzysłów podwójny: „ ”.
  • znaki interpunkcyjne i typograficzne poprzedzające dodatki do tytułu pomija się, zamieniając je na znak umowny poprzedzający dodatek do tytułu — dwukropek z odstępem po obu stronach znaku ( : ).

 

1.6.2 Duże i małe litery


Pierwsza litera pierwszego wyrazu każdej strefy opisu bibliograficznego powinna być zapisana dużą literą. Ponadto w przypadku niektórych elementów lub części elementów opisu (np. tytuł równoległy, tytuł oboczny) pierwsza litera pierwszego wyrazu tego elementu również powinna być pisana dużą literą.


W pozostałych przypadkach duże i małe litery zapisuje się zgodnie z zasadami ortograficznymi języka użytego w opisie, niezależnie od sposobu zapisu w źródle danych.

Przykład 5.
Komurasaki czyli Porcelanowa bajka albo Żałosna historya o pękniętym porcelanowem sercu japońskiem / Władysław Stanisław Reymont
[Pierwsze słowo tytułu obocznego zapisuje się dużą literą.]

Przykład 6.
Pokój Światu = Mir wsiem = Weltfrieden : opera w I akcie op. 281 : scenariusz / [Apolinary Szeluto]
[Pierwsze słowo każdego tytułu równoległego zapisuje się dużą literą.]

Wyjątki:

  • pierwsze słowo tytułu właściwego oraz tytułu obocznego zapisuje się dużą literą niezależnie od pisowni użytej w źródle danych, chyba że jest to symbol (matematyczny, fizyczny, chemiczny itp.), w przypadku którego zmiana wielkości litery powoduje zmianę znaczenia, np.:

– π (stała matematyczna, rodzaj wiązania chemicznego, symbol cząstki elementarnej)
– Π (symbol iloczynu)

  • szczególne zabiegi stylistyczno-interpunkcyjne użyte przez autora w tytule właściwym (np. wielokropek na początku tytułu).

Przykład 7.
...i nie opuszczę cię aż do śmierci / Jan Śledzianowski
[W zapisie tytułu właściwego pozostawiono początkowy wielokropek. W związku z tym pierwsze słowo tytułu właściwego przejęto z karty tytułowej zapisane małą literą, ponieważ wielokropek wskazuje na celowe pominięcie domniemanego początkowego fragmentu tytułu.]

 

1.6.3 Stosowanie skrótów


Zrezygnowano ze stosowanych dotychczas łacińskich czy polskich skrótów umownych oraz skracania wyrazów typowych regulowanego niegdyś przez odpowiednie normy.

 

Elementy opisu przejmowane z katalogowanej pozycji, a więc należące do:

  • strefy tytułu i oznaczenia odpowiedzialności
  • strefy adresu wydawniczego
  • strefy uwag (dotyczy tylko części uwag)

podaje się w takiej formie, w jakiej występują w źródle danych, nie rozwija się więc zastanych skrótów ani samodzielnie nie skraca żadnych danych.

 

Jedynym wyjątkiem jest oznaczenie części występujące w strefie tytułu i oznaczenia odpowiedzialności. Określenia towarzyszące numeracji części skraca się według wykazu skrótów (zobacz Aneks nr 15).

Przykład 8.
Spostrzeżenia nad dziećmi : Sławuś. T. 2 Cz. 3, Język : lata 1891-1892 / Jan Baudouin de Courtenay

Przykład 9.
[Materiały warsztatowe do badań nad postawami inteligencji po II wojnie światowej]. [T. 1] / Krystyna Kersten

Przykład 10.
[Listy od Agnieszki Osieckiej do Marii Osieckiej]. [T. 4]

Przykład 11.
[Korespondencja Stefana Kotarskiego dotycząca kolekcjonowania ekslibrisów]. [T. 10], [Korespondenci z Danii, Estonii i Francji]

W przypadku elementów opisu, które w swoim brzmieniu nie są przejmowane z katalogowanej pozycji, tylko formułowane samodzielnie przez katalogującego, a więc należących do:

  • strefy tytułu i oznaczenia odpowiedzialności (gdy informacji nie można zaczerpnąć z jednostki)
  • strefy adresu wydawniczego (gdy informacji nie można zaczerpnąć z jednostki)
  • strefy opisu fizycznego
  • strefy uwag

również nie stosuje się skrótów umownych ani skracania wyrazów typowych.

 

W tym przypadku stosowanie skrótów zostało ograniczone do niezbędnego minimum:

  • najczęściej spotykane, najbardziej rozpowszechnione skróty
  • symbole chemiczne, fizyczne, matematyczne, geograficzne itp., w tym:

– symbole pierwiastków chemicznych
– symbole jednostek miar
– kierunki geograficzne (strony świata)

  • występujące przed imieniem lub nazwiskiem:

– stopnie naukowe
– stopnie wojskowe
– godności kościelne i zakonne.

 

Wykaz skrótów stosowanych w opisie bibliograficznym podano w Aneksie nr 15.

 

1.6.4 Symbole


O ile wykorzystywany system komputerowy na to pozwala, symbole i inne znaki (w tym także graficzne) zapisuje się w formie, w jakiej występują w źródle danych.

 

Jeżeli jakiegoś znaku czy symbolu nie można przejąć do opisu ze względów technicznych, zastępuje się go opisem lub odpowiednikiem literowym albo słownym ujętym w nawias kwadratowy i w razie potrzeby podaje uwagę wyjaśniającą w strefie uwag.

1.7 Prostowanie i wyjaśnianie danych

Informacje mylne i fikcyjne lub błędnie zapisane słowa przejmuje się z katalogowanej pozycji w niezmienionej postaci. Nie komentuje się ich ani nie prostuje w miejscu wystąpienia. Sprostowania, komentarze, wyjaśnienia itp. podaje się tylko w strefie uwag.

2. Strefa tytułu i oznaczenia odpowiedzialności

Strefa tytułu i oznaczenia odpowiedzialności, zaadaptowana do opisu materiałów rękopiśmiennych, obejmuje:

  • tytuł właściwy
  • tytuł równoległy (tytuły równoległe)
  • dodatek (dodatki) do tytułu
  • równoległy dodatek do tytułu (równoległe dodatki do tytułu)
  • oznaczenie (oznaczenia) części
  • tytuł (tytuły) części
  • oznaczenie (oznaczenia) odpowiedzialności
  • równoległe oznaczenie (oznaczenia) odpowiedzialności.

2.1 Znaki umowne

W strefie tytułu i oznaczenia odpowiedzialności stosuje się następujące znaki umowne:

 

( : ) odstęp, dwukropek, odstęp

  • poprzedza każdy dodatek do tytułu
  • poprzedza każdy równoległy dodatek do tytułu podany po tytule równoległym

( / ) odstęp, prawy ukośnik, odstęp

  • poprzedza pierwsze oznaczenie odpowiedzialności podane po dowolnym tytule
  • poprzedza pierwsze oznaczenie odpowiedzialności podane po oznaczeniu części, gdy brak tytułu części

(, ) przecinek, odstęp

  • poprzedza każdą kolejną nazwę w obrębie jednego oznaczenia odpowiedzialności
  • poprzedza tytuł części, jeżeli przed tytułem części występuje oznaczenie części

( ; ) odstęp, średnik, odstęp

  • oddziela kolejne oznaczenia odpowiedzialności (oznaczenia odpowiedzialności różnego rodzaju)
  • poprzedza tytuł każdej kolejnej pracy tego samego autorstwa

(. ) kropka, odstęp

  • poprzedza oznaczenie części
  • poprzedza tytuł części, jeżeli przed tytułem części nie występuje oznaczenie części
  • poprzedza tytuł pierwszej pracy autorstwa innego niż autorstwo pracy poprzedzającej ją w opisie bibliograficznym

( = ) odstęp, znak równości, odstęp

  • poprzedza każdy tytuł równoległy
  • poprzedza każdy równoległy dodatek do tytułu podany po dodatku do tytułu (gdy brak tytułu równoległego)
  • poprzedza każde równoległe oznaczenie odpowiedzialności podane po oznaczeniu odpowiedzialności.

2.2 Kolejność elementów

Elementy strefy tytułu i oznaczenia odpowiedzialności (o ile odpowiednie dane występują) podaje się w następującej kolejności:

  • tytuł właściwy
  • dodatek do tytułu
  • oznaczenie odpowiedzialności.

 

Kolejność ta ulega zmianie, gdy:

  • elementy opisu są ze sobą powiązane składniowo
  • uwzględnia się równoległe wersje elementów
  • przedmiotem opisu jest pojedynczy tom wielotomowej jednostki rękopiśmiennej o tytule niewyróżniającym (zależnym od tytułu całości).

 

Szczegółowe zasady podano przy omówieniu poszczególnych elementów strefy.

 

Przykładowe schematy układu elementów:

 

a. Dzieła anonimowe bez jakichkolwiek oznaczeń odpowiedzialności

 

Tytuł właściwy

 

Tytuł właściwy : dodatek do tytułu

 

Tytuł właściwy = Tytuł równoległy

 

Tytuł właściwy = Tytuł równoległy : dodatek do tytułu

 

Tytuł właściwy = Tytuł równoległy : równoległy dodatek do tytułu

 

Tytuł właściwy : dodatek do tytułu = Tytuł równoległy : równoległy dodatek do tytułu

 

Tytuł właściwy : dodatek do tytułu = równoległy dodatek do tytułu

 

Tytuł właściwy : dodatek do tytułu = równoległy dodatek do tytułu = równoległy dodatek do tytułu

 

b. Dzieła autorskie oraz dzieła anonimowe z oznaczeniem odpowiedzialności i pojedyncze tomy jednostek wielotomowych o tytułach wyróżniających (niezależnych od tytułu całości)

 

Tytuł właściwy / oznaczenie odpowiedzialności

 

Tytuł właściwy = Tytuł równoległy / oznaczenie odpowiedzialności

 

Tytuł właściwy = Tytuł równoległy = Tytuł równoległy / oznaczenie odpowiedzialności

 

Tytuł właściwy : dodatek do tytułu / oznaczenie odpowiedzialności

 

Tytuł właściwy : dodatek do tytułu / oznaczenie odpowiedzialności ; oznaczenie odpowiedzialności innego rodzaju

 

Tytuł właściwy : dodatek do tytułu / pierwsza nazwa w oznaczeniu odpowiedzialności, druga nazwa w oznaczeniu odpowiedzialności tego samego rodzaju, kolejna nazwa w oznaczeniu odpowiedzialności tego samego rodzaju

 

Tytuł właściwy : dodatek do tytułu / pierwsza nazwa w oznaczeniu odpowiedzialności, kolejna nazwa w oznaczeniu odpowiedzialności tego samego rodzaju ; oznaczenie odpowiedzialności innego rodzaju

 

Tytuł właściwy : dodatek do tytułu : dodatek do tytułu / oznaczenie odpowiedzialności

 

Tytuł właściwy / oznaczenie odpowiedzialności = równoległe oznaczenie odpowiedzialności

 

Tytuł właściwy / oznaczenie odpowiedzialności = Tytuł równoległy / równoległe oznaczenie odpowiedzialności

 

Tytuł właściwy / oznaczenie odpowiedzialności ; oznaczenie odpowiedzialności innego rodzaju ; kolejne oznaczenie odpowiedzialności innego rodzaju

 

Tytuł właściwy : dodatek do tytułu = Tytuł równoległy : równoległy dodatek do tytułu / oznaczenie odpowiedzialności ; oznaczenie odpowiedzialności innego rodzaju, kolejna nazwa w oznaczeniu odpowiedzialności tego samego rodzaju

 

c. Pojedyncze tomy jednostek wielotomowych o tytułach niewyróżniających (zależnych od tytułu całości)

 

Tytuł całości. Zależny tytuł części

 

Tytuł całości. Zależny tytuł części = Równoległy tytuł całości. Równoległy zależny tytuł części

 

Tytuł całości. Zależny tytuł części / oznaczenie odpowiedzialności

 

Tytuł całości. Oznaczenie części

 

Tytuł całości. Oznaczenie części, Zależny tytuł części

 

Tytuł całości : dodatek do tytułu. Zależny tytuł części : dodatek do tytułu części

 

Tytuł całości : dodatek do tytułu. Oznaczenie części, zależny tytuł części / oznaczenie odpowiedzialności

 

Tytuł całości. Zależny tytuł części : dodatek do tytułu części / oznaczenie odpowiedzialności = Równoległy tytuł całości. Równoległy zależny tytuł części : równoległy dodatek do tytułu części / równoległe oznaczenie odpowiedzialności

2.3. Źródła danych

Podstawowym źródłem danych dla strefy tytułu i oznaczenia odpowiedzialności jest karta tytułowa obiektu rękopiśmiennego tworzącego jednostkę lub jej substytut.

 

W przypadku braku tytułu w jednostce rękopiśmiennej przejmuje się go ze źródeł spoza jednostki. Możliwe jest również samodzielne nadanie tytułu przez katalogującego. W obu przypadkach tytuł podaje się w nawiasie kwadratowym. W nawiasie kwadratowym podaje się również tytuł jednostki rękopiśmiennej przejęty z innej części jednostki niż karta tytułowa, w sytuacji gdy karta tytułowa istnieje, ale nie zawiera tytułu, np. podaje tylko nazwy autorów.

 

Oznaczenia odpowiedzialności przejęte spoza karty tytułowej lub jej substytutu podaje się w nawiasie kwadratowym. Dodane przez katalogującego doprecyzowanie rodzaju współpracy niezbędne do identyfikacji jednostki rękopiśmiennej także podaje się w nawiasie kwadratowym.

 

Oznaczenie części, niewyróżniający (zależny od tytułu całości) tytuł części oraz oznaczenie odpowiedzialności dotyczące pojedynczego tomu wielotomowej jednostki rękopiśmiennej przejmuje się z całego tomu wielotomowej jednostki rękopiśmiennej. Tytuł części i oznaczenie części przejęte spoza karty tytułowej lub jej substytutu podaje się w nawiasie kwadratowym.

 

W strefie uwag podaje się:

  • informacje uzupełniające i wyjaśniające tytuł (gdy zachodzi taka potrzeba)
  • występujące poza podstawowym źródłem danych:
  • warianty tytułu właściwego
  • tytuły równoległe
  • dodatki do tytułu
  • dane dotyczące odpowiedzialności ustalone na podstawie zewnętrznych źródeł.

 

W strefie uwag nie podaje się informacji o opisie na podstawie substytutu karty tytułowej ani źródła tytułu właściwego przejętego z substytutu karty tytułowej. Tytułu właściwego przejętego z substytutu karty tytułowej nie ujmuje się w nawias kwadratowy.

2.4 Język i system pisma

Tytuł i oznaczenie odpowiedzialności zapisuje się w języku i/lub systemie pisma, w którym zostały podane w podstawowym źródle danych. W razie potrzeby poddaje się je konwersji według zasad szczegółowych dla danego systemu pisma (zobacz Aneks nr 20) 

2.5 Tytuł właściwy

Tytuł właściwy to podstawowy tytuł jednostki rękopiśmiennej. Należy zawsze podawać go jako pierwszy element opisu bibliograficznego, nawet jeżeli w podstawowym źródle danych został poprzedzony oznaczeniem odpowiedzialności, nadtytułem lub innymi napisami (z wyjątkiem sytuacji, kiedy oznaczenie odpowiedzialności poprzedzające tytuł właściwy jest z nim powiązane gramatycznie).

 

W skład tytułu właściwego wchodzi:

  • tytuł oboczny.

 

Tytuł właściwy nie obejmuje:

  • tytułu równoległego
  • dodatku do tytułu równoległego
  • dodatku do tytułu.

 

2.5.1 Wybór tytułu właściwego


Jeżeli w podstawowym źródle danych występuje więcej niż jeden tytuł tej samej pracy wyrażony w tym samym języku i/lub systemie pisma, za tytuł właściwy uznaje się:

  • tytuł wyróżniony graficznie, z wyjątkiem przypadków, gdy wyróżniony tytuł ma wyraźnie charakter dodatku do tytułu
  • pierwszy z tytułów, jeżeli żaden nie został wyróżniony graficznie
  • tytuł wyróżniający się znaczeniowo, jeżeli wyróżnienie graficzne lub kolejność nie stanowią podstawy wyboru.

 

Pozostałe tytuły należy traktować jako dodatki do tytułu i przejmuje się je do strefy tytułu i oznaczenia odpowiedzialności. Odmienne tytuły jednostki rękopiśmiennej występujące poza podstawowym źródłem danych podaje się w strefie uwag.

 

Jeżeli w podstawowym źródle danych tytuł jednostki rękopiśmiennej wyrażony jest w dwóch lub więcej językach i/lub systemach pism, za tytuł właściwy uznaje się tytuł w języku głównej części jednostki.

 

Jeżeli nie można zastosować tego kryterium, ponieważ żaden z języków nie dominuje w tekście lub żaden z tytułów nie jest wyrażony w języku głównej części jednostki, podaje się:

  • tytuł wyróżniony graficznie
  • pierwszy z tytułów występujących w podstawowym źródle danych, jeśli żaden z nich nie jest wyróżniony graficznie.

 

Pozostałe tytuły należy traktować jako tytuły równoległe i przejmuje się je do strefy tytułu i oznaczenia odpowiedzialności. Tytuły równoległe występujące poza podstawowym źródłem danych podaje się w strefie uwag.

 

2.5.2 Pisownia tytułu właściwego


Tytuł właściwy przejmuje się ze źródła danych dosłownie, z zachowaniem sformułowań i ortografii, lecz bez konieczności zachowania dużych liter, to znaczy:

  • nie uwspółcześnia się pisowni

Przykład 12.
Poczet Senatu polskiego to iest większych y mnieyszych kasztellanow według liter alfabetyczny / Przybysław Dyamentowski

  • nie poprawia się pomyłek, błędów, literówek lub niepoprawnych znaków diakrytycznych
  • skróty występujące w tytule przejmuje się bez zmian

Przykład 13.
Pamiętnik b. Banku Polskiego z epoki jubileuszowej 50-letniego istnienia od 6 maja 1828 r. do 6 maja 1878 r. : przyczynek do dziejów tej instytucji. Szereg urzędników / Jan Lieder

  • nie zapisuje się akcentów wyrazowych ani pochylenia samogłosek
  • nie dodaje się rozwiązania słownego liczb wyrażonych cyframi

Przykład 14.
Henryk Walezjusz, król polski i francuski : dramat w 5 aktach i 10 obrazach z prologiem /przez Aleksandra Dumas i Augusta Maquet ; przełożył dla sceny krakowskiej Wł. Sabowski

  • duże i małe litery zapisuje się zgodnie z zasadami ortograficznymi danego języka
  • znaki interpunkcyjne (w tym wielokropek), graficzne, symbole i cyfry zapisuje się w takiej formie, w jakiej występują w źródle danych.

Przykład 15.
...i nie opuszczę cię aż do śmierci / Jan Śledzianowski
[W zapisie tytułu właściwego pozostawiono początkowy wielokropek. W związku z tym pierwsze słowo tytułu właściwego przejęto z karty tytułowej obiektu tworzącego jednostkę rękopiśmienną zapisane małą literą, ponieważ wielokropek wskazuje na celowe pominięcie domniemanego początkowego fragmentu tytułu.]

Jeżeli jakiegoś znaku czy symbolu nie można przejąć do opisu ze względów technicznych, zastępuje się go opisem lub odpowiednikiem literowym albo słownym ujętym w nawias kwadratowy i w razie potrzeby podaje uwagę wyjaśniającą w strefie uwag.

 

Wyjątki:

  • pierwsze słowo tytułu właściwego oraz tytułu obocznego zapisuje się dużą literą niezależnie od pisowni użytej w źródle danych, chyba że jest to symbol (matematyczny, fizyczny, chemiczny itp.), w przypadku którego zmiana wielkości litery powoduje zmianę znaczenia
  • występujące w tytule nawiasy kwadratowe (z wyjątkiem znajdujących się w formułach chemicznych, matematycznych itp.) należy oddawać przez nawiasy zwykłe. Inne rodzaje nawiasów należy przejmować bez zmian. Jeżeli jednak cały tytuł właściwy jest ujęty w źródle danych w jakikolwiek nawias, należy w opisie pominąć ten nawias. Powyższe zasady dotyczą wszystkich elementów opisu
  • jeżeli tytuł właściwy zawiera w sobie tytuł innego dzieła lub cytat wyróżniony w źródle danych wyłącznie kursywą, ujmuje się je w cudzysłów w celu zachowania zamierzonego graficznego wyróżnienia tej części tytułu
  • znak równości występujący w funkcji łącznika wewnątrzwyrazowego zamienia się na łącznik wewnątrzwyrazowy
  • cudzysłów — niezależnie od formy graficznej występującej w źródle danych — należy oddawać za pomocą jednej formy graficznej, domyślnej dla danego systemu komputerowego (dostępnej „z klawiatury”), np. " ". W niniejszych Przepisach jako formę obowiązującą przyjęto zgodny z polskimi zasadami interpunkcji cudzysłów podwójny: „ ”.
  • znaki interpunkcyjne i typograficzne poprzedzające dodatki do tytułu pomija się, zamieniając je na znak umowny poprzedzający dodatek do tytułu — dwukropek z odstępem po obu stronach znaku ( : ).

Przykład 16.
Pan Marimba albo Zaczarowana Piosenka / libretto Agnieszka Osiecka ; muzyka Marta Ptaszyńska
[Pierwsze słowo tytułu właściwego i tytułu obocznego zapisano dużą literą.]

Przykład 17.
[Akta z lat 1608-1683 dotyczące transakcji majątkowych Ojrzeńskich odnoszących się do majętności Sulipie w „trakcie” kroszteńskim oraz przejścia tych dóbr od Ojrzeńskich do Platerów]
[Zachowano cudzysłów.]

Przykład 18.
[Artykuły do „Enciclopedia Einaudi”] / Leszek Kołakowski
[Tytuł zapisany kursywą w tytule jednostki w katalogu drukowanym Archiwum Leszka Kołakowskiego ujęto w cudzysłów.]

 

2.5.3 Forma tytułu właściwego


Tytuł właściwy należy przejmować w formie występującej w jednostce rękopiśmiennej.


W wyjątkowych wypadkach dopuszcza się skracanie długich tytułów, pod warunkiem:

  • zachowania co najmniej trzech pierwszych wyrazów, tak by dane umożliwiły identyfikację dokumentu
  • niezmieniania sensu i zachowania poprawności gramatycznej tytułu
  • zachowania elementów mających znaczenie informacyjne (np. nazw własnych, nazw geograficznych, dat).

 

Opuszczenia zaznacza się wielokropkiem ujętym w nawias kwadratowy ( [...] ).

Przykład 19.
Prodromus officiosus virtutum et promeritorum Illustrissimi et Reverendissimi Domini Jacobi Zadzik Dei et Sedis Apostolicae gratia episcopi Cracoviensis, ducis Severiensis etc., cathedrae pontificali Cracoviensi radios desideratissimae praesentiae suae tum primum porrigenti, oblatus a M. Gregorio Modlinski […] Anno Domini MDCXXXVI
[Tytuł oryginalny: Prodromus officiosus virtutum et promeritorum Illustrissimi et Reveredissimi Domini Jacobi Zadzik Dei et Sedis Apostolicae gratia episcopi Cracoviensis, ducis Severiensis etc., cathedrae pontificali Cracoviensi radios desideratissimae praesentiae suae tum primum porrigenti, oblatus a M. Gregorio Modlinski, perpetuae et debitae observantiae et pietatis gratia, Anno Domini MDCXXXVI.]

Tytuł właściwy może składać się jedynie z nazwy rodzajowej albo terminu określającego typ dzieła lub jego zawartość intelektualną lub artystyczną.

Przykład 20.
[Opowiadania, nowele, reportaże] / Stanisław Rembek

Tytuł właściwy może składać się z nazwy osoby lub ciała zbiorowego.

Przykład 21.
Generał Mieczysław Dąbkowski / Zdzisław Jan Targowski

Tytuł właściwy może składać się ze skrótowca, akronimu, logo lub zawierać taki element.

Przykład 22.
[Materiały związane z pracą w Zarządzie Głównym ZLP] / Jan Maria Gisges

Tytuł właściwy może zawierać cyfry, liczby lub pojedyncze litery.

Przykład 23.
10 lat nowego życia : [odpowiedzi na konkurs] : [wspomnienia robotników z okresu pierwszych 10 lat życia w PRL] / Robert Iracki, Aleksander Tyniecki, Wiktoria Musiał ; [zebrał Zbigniew Mitzner]

Jeżeli tytuł właściwy składa się z dwóch członów (z których każdy tworzy niezależny tytuł) połączonych spójnikiem „czyli” lub jego odpowiednikiem w języku polskim (np. albo, to jest) lub obcym (np. or, ou, oder, ossia, aneb, sive), drugi człon jest tytułem obocznym. Pierwszy wyraz tytułu obocznego zapisuje się dużą literą.

Przykład 24.
Ogień w śmiertelnym popiele zagrzebiony albo Ciekawa introspekcya w życie Nayiaśnieyszego y Niezwyciężonego Augusta II, niegdy króla polskiego, płomieniami światowey marności goreiący, nayprzód niemieckim, potym francuskim, teraz zaś polskiey ręki krzesiwem wzniecony / Karol Ludwik Pöllnitz

Przykład 25.
Metryka albo Księga, w którey się zamyka przyięcie klasztoru panieńskiego ś. Franciszka trzeciey reguły sióstr pokutuiących w Brześciu [...] za przełożeństwa Wielebney IMci Matki Elżbiety Weresczyńskiey w roku pańskim wypisana 1726

Przykład 26.
Nieuk niemiecki czyli Pamiątka 1831 roku albo Zbiór znaczeń i wyrazów Mowy Niemieckiey dla Uczących się tego języka po polsku napisany / Kajetan Lubicz Niezabitowski
[Dwa tytuły oboczne.]

ale:

Przykład 27.
Porwana przez wiatr : (dramat muzyczny w dwóch aktach, czyli siedmiu scenkach) / Agnieszka Osiecka ; muzyka Zygmunt Konieczny
[Spójnik czyli nie łączy dwóch niezależnych członów tytułu właściwego (samodzielnych tytułów); ponadto występuje w dopowiedzeniu do tytułu, a nie w tytule właściwym. Nie jest to więc tytuł oboczny.]

Przykład 28.
Być albo nie być / Wacław Sieroszewski
[Spójnik albo nie łączy dwóch niezależnych członów tytułu właściwego (samodzielnych tytułów). Nie jest to więc tytuł oboczny.]

 

2.5.4 Inne elementy opisu zawarte w tytule


Dane należące do innych elementów opisu bibliograficznego (np. oznaczenie odpowiedzialności), które poprzez powiązanie składniowe stanowią integralną część tytułu właściwego, włącza się do tytułu właściwego, przejmując je w formie, w jakiej występują w źródle danych, niezależnie od wyróżnień graficznych poszczególnych części tytułu.

Przykład 29.
[List otwarty Stefana Bratkowskiego i życzenia Czesława Miłosza]

Przykład 30.
[Korespondencja Tadeusza Korzona z lat 1875-1918]. [T. 1], [Litery B-O (Baranowski-Obrąpalski)]

2.6 Tytuł równoległy

Tytuł równoległy to tytuł wyrażony w innym języku i/lub systemie pisma niż tytuł właściwy. Tytuł równoległy występuje w podstawowym źródle danych jako odpowiednik tytułu właściwego.

 

Jeżeli w podstawowym źródle danych tytuł tego samego dzieła jest wyrażony w więcej niż jednym języku i/lub systemie pisma, każdy tytuł, którego nie uznano za tytuł właściwy, przejmuje się do opisu jako tytuł równoległy.

 

Tytuły równoległe występujące poza podstawowym źródłem danych podaje się tylko w strefie uwag, bez wskazania ich lokalizacji.

Przykład 31.
Żółte, zielone, czerwone, niebieskie, niezwykłe przygody / Franciszka i Stefan Themerson
[Strefa uwag: Tytuły równoległe: Les aventures rouges jaunes vertes et bleues = Yellow, green, red, blue, extraordinary adventures”.]
[Tytuły równoległe znajdują się na drugiej, obcojęzycznej karcie tytułowej.]

Każdy tytuł równoległy poprzedza się znakiem równości z odstępem po obu jego stronach ( = ). Tytuł równoległy podaje się po tytule właściwym (lub po dodatkach do tytułu bądź po oznaczeniach odpowiedzialności, jeżeli w opisie występują także wersje równoległe tych elementów).

 

Dwa lub więcej tytuły równoległe podaje się:

  • w porządku wynikającym z układu graficznego
  • w kolejności występowania, gdy brak wyróżnień graficznych.

Przykład 32.
Główne nurty marksizmu = Main Currents of Marxism : [recenzje prasowe i radiowe wydań angielskich]. [A-K]

Przykład 33.
Pokój Światu = Mir wsiem = Weltfrieden : opera w I akcie op. 281 : scenariusz / [Apolinary Szeluto]
[Dwa tytuły równoległe bez równoległych dodatków do tytułu.]

2.7 Dodatek do tytułu

Dodatek do tytułu to wyraz lub wyrażenie w języku i/lub systemie pisma tytułu właściwego uzupełniające tytuł właściwy. Rozróżnia się: podtytuł i nadtytuł.

 

Za dodatek do tytułu nie uznaje się takich elementów, jak: motto, dedykacja, inwokacja (czy inne wyrażenia wprowadzające, które nie stanowią części tytułu właściwego) itp.

 

Dodatki do tytułu występujące w podstawowym źródle danych przejmuje się do strefy tytułu i oznaczenia odpowiedzialności.

 

Każdy dodatek do tytułu poprzedza się dwukropkiem z odstępem po obu stronach znaku ( : ). Pierwszy wyraz każdego dodatku do tytułu zapisuje się małą literą, jeżeli jest to zgodne z zasadami ortograficznymi danego języka.

 

Dodatek (dodatki) do tytułu podaje się zasadniczo po tytule właściwym, jednakże:

  • jeżeli występuje tytuł równoległy bez równoległego dodatku do tytułu, dodatek do tytułu podaje się po tytule równoległym
  • jeżeli występuje tytuł równoległy z równoległym dodatkiem do tytułu, dodatek do tytułu podaje się po tytule właściwym (wersje językowe grupuje się razem).

 

Jeżeli w podstawowym źródle danych występują dwa lub więcej elementy uznane za dodatki do tytułu, jako pierwszy podaje się element wyróżniony graficznie, jeśli brak takiego wyróżnienia – dodatki do tytułu podaje się w kolejności ich występowania.

Przykład 34.
Przy rudlu : powieść / Teodor Tomasz Jeż

Przykład 35.
[Korespondencja Edwarda Balcerzana i Bogusławy Latawiec-Balcerzan] : [listy od Stanisława i Anny Barańczaków z lat 1973-1989 i bez dat]

Przykład 36.
Główne nurty marksizmu = Main Currents of Marxsism : [recenzje prasowe i radiowe wydań angielskich]. [L-W i innych]
[Dodatek do tytułu podany po tytule równoległym (brak równoległego dodatku do tytułu).]

Dodatki do tytułu spoza podstawowego źródła danych podaje się w strefie uwag.

 

W szczególnych przypadkach, gdy jest to niezbędne do identyfikacji rękopisu, możliwe jest przejęcie do strefy tytułu i oznaczenia odpowiedzialności dodatku do tytułu spoza podstawowego źródła danych. Zapisuje się go wówczas w nawiasie kwadratowym.

Przykład 37.
Aktor : [komedia] / Cyprian Norwid

2.8 Równoległy dodatek do tytułu

Równoległy dodatek do tytułu to dodatek do tytułu wyrażony w innym języku i/lub systemie pisma niż tytuł właściwy. Może on występować łącznie z tytułem równoległym lub samodzielnie (bez tytułu równoległego).

 

Pierwszy wyraz każdego równoległego dodatku do tytułu zapisuje się małą literą, jeżeli jest to zgodne z zasadami ortograficznymi danego języka.

 

Równoległe dodatki do tytułu występujące w podstawowym źródle danych przejmuje się do strefy tytułu i oznaczenia odpowiedzialności. Równoległe dodatki do tytułu spoza podstawowego źródła danych podaje się w strefie uwag.

 

Równoległy dodatek do tytułu poprzedza się:

  • dwukropkiem z odstępem po obu stronach znaku ( : ), jeżeli podaje się go po odpowiadającym mu tytule równoległym lub innym równoległym dodatku do tytułu wyrażonym w tym samym języku i/lub systemie pisma
  • znakiem równości z odstępem po obu stronach znaku ( = ), gdy brak tytułu równoległego i wszystkie równoległe dodatki do tytułu podaje się po dodatku do tytułu (dodatku wyrażonym w języku i/lub systemie pisma tytułu właściwego).

 

Innymi słowy, jeżeli w podstawowym źródle danych znajdują się równoległe dodatki do tytułu, należy:

  • dodatek do tytułu wyrażony w języku i/lub systemie pisma tytułu właściwego podać po tytule właściwym, natomiast
  • równoległe dodatki do tytułu podać po tytułach równoległych odpowiadających im pod względem języka i/lub systemu pisma
  • jeżeli brak tytułów równoległych, należy wszystkie równoległe dodatki do tytułu podać po dodatku (dodatkach) do tytułu.

Przykład 38.
Difesa del merito innocente : sommario consacrato al tribunale delli Giustissimi = La deffence du merite innocement emprisonné : sommaire consacré au tribunal des Tres Justes
[Równoległy dodatek do tytułu podany po tytule równoległym — grupowanie elementów równoległych.]

2.9 Oznaczenie odpowiedzialności

Oznaczenie odpowiedzialności to nazwa i/lub wyrażenie:

  • określające osobę lub ciało zbiorowe (autora, współtwórcę, instytucję sprawczą), które są odpowiedzialne za intelektualną i/lub artystyczną zawartość materiałów wchodzących w skład jednostki rękopiśmiennej
  • wskazujące jej funkcje w procesie powstania materiałów wchodzących w skład jednostki rękopiśmiennej.

 

Pierwsze oznaczenie odpowiedzialności podawane po jakimkolwiek tytule (tytuł właściwy, tytuł równoległy, dodatek do tytułu, tytuł części itd.) lub po oznaczeniu części (gdy brak tytułu części) poprzedza się prawym ukośnikiem z odstępem po obu stronach znaku ( / ).
Oznaczenia odpowiedzialności różnego rodzaju (autorzy — redaktor, autor — ilustrator, nazwy osób — nazwy ciał zbiorowych itd.) niepowiązane spójnikiem lub innym wyrażeniem oddziela się średnikiem z odstępem po obu stronach znaku ( ; ).


W obrębie jednego oznaczenia odpowiedzialności (oznaczenia odpowiedzialności tego samego rodzaju) poszczególne nazwy osób lub ciał zbiorowych niepowiązane spójnikiem lub innym wyrażeniem oddziela się przecinkiem i odstępem (, ).

Przykład 39.
Przedwiośnie / Stefan Żeromski
[Oznaczenie odpowiedzialności po tytule właściwym.]

Przykład 40.
Nad Niemnem. [T. 3] / Eliza Orzeszkowa
[Oznaczenie odpowiedzialności po oznaczeniu części.]

Przykład 41.
Milion posagu : komedya w 4 aktach / podług powieści J.I. Kraszewskiego ; przez Leona Madejskiego
[Oznaczenia odpowiedzialności różnego rodzaju oddzielone średnikiem.]

Przykład 42.
Antygona : tragiedyia w 5-ciu aktach / Wiktora Alfierego z włoskiego przełożona [przez Karola Czarnockiego]
[Oznaczenia odpowiedzialności różnego rodzaju (autor — tłumacz) powiązane składniowo przejęte bez rozdzielania średnikiem.]

Przykład 43.
Polinik : tragedija w 5 aktach / Vittorio Alfieri ; przekład z włoskiego [Karola Czarnockiego]
[Oznaczenia odpowiedzialności różnego rodzaju (autor — tłumacz) niepowiązane składniowo oddzielone średnikiem.]

Przykład 44.
Selma / Hadžem Hajdarević ; przełożyli Danuta Cirlić-Straszyńska, Leszek Engelking
[Oznaczenia odpowiedzialności różnego rodzaju (autor — tłumacz) niepowiązane składniowo oddzielone średnikiem, kolejne nazwy tłumaczy w ramach tego samego oznaczenia odpowiedzialności oddzielone przecinkiem.]

Podstawowym źródłem danych dla oznaczenia odpowiedzialności jest karta tytułowa obiektu rękopiśmiennego tworzącego jednostkę rękopiśmienną lub jej substytut.

 

2.9.1 Forma nazw przejmowanych do oznaczenia odpowiedzialności


Nazwy osób i instytucji odpowiedzialnych za intelektualną i/lub artystyczną zawartość materiałów wchodzących w skład jednostki rękopiśmiennej oraz pełniących określone funkcje w procesie powstania tych materiałów przejmuje się do oznaczenia odpowiedzialności wraz z występującymi przy nich wyrażeniami i skrótami (np. tytuły, godności, afiliacje itp.).

Przykład 45.
Diecezja Wigry. Cz. 1, Biskup Michał Franciszek Karpowicz, 1796-1803 / ks. Adolf Romańczuk

Przykład 46.
Dowodzenie : moje dowodzenie w roku 39-ym / generał Antoni Szylling

 

2.9.2 Określenie rodzaju współpracy


Wyrazy lub wyrażenia określające rodzaj wkładu pracy osoby lub ciała zbiorowego w intelektualną i/lub artystyczną zawartość materiałów wchodzących w skład jednostki rękopiśmiennej oraz wskazujące jej (jego) funkcje w procesie powstania tychże materiałów traktuje się jako integralną część oznaczenia odpowiedzialności i przejmuje w formie występującej w źródle danych.

Przykład 47.
Opera spod ciemnej gwiazdy : [luźne fragmenty] / libretto i songi Agnieszka Osiecka ; muzyka Adam Sławiński

Przykład 48.
Błękitna Jedynka Żeglarska : spotkania powojenne. [T. 3] / opracował Stanisław Stupkiewicz

Jeżeli wyrazy lub wyrażenia występujące z nazwą osoby lub instytucji odpowiedzialnej za intelektualną i/lub artystyczną zawartość materiałów wchodzących w skład jednostki rękopiśmiennej lub pełniącej określone funkcje w procesie powstania tychże materiałów dotyczą materiałów, a nie funkcji osób lub ciał zbiorowych, traktuje się je jako dodatek do tytułu.

Przykład 49.
Konspiracyjne Stronnictwo Ludowe „Piast” i inne na terenie wiejskiej gminy Łapanów, były powiat Bochnia : praca zbiorowa / pod red. A. Zdebskiego
[Wyrażenie „praca zbiorowa pod red.” poprzedzające na karcie tytułowej obiektu rękopiśmiennego nazwę redaktora rozdzielono na dwa elementy. Pierwszy — „praca zbiorowa” — uznano za podtytuł, drugi — „pod red.” — uznano za część oznaczenia odpowiedzialności.]

Jeżeli nazwy autorów i współautorów występują w podstawowym źródle danych, a określenia rodzaju ich odpowiedzialności poza nim, można przejąć je do oznaczenia odpowiedzialności. Jako dane spoza podstawowego źródła podaje się je w nawiasie kwadratowym.

Przykład 50.
Nowe przygody mistrza Twardowskiego / [scenariusz] Helena Urłaub ; [rysunki] Jacek Skrzydlewski
[Nazwy autora i ilustratora przejęto z jednostki, określenia rodzaju współpracy ze źródła spoza jednostki.]

W przypadku niejasności dopuszcza się dodanie przez katalogującego określenia wskazującego lub doprecyzowującego rodzaj odpowiedzialności. Określenia takie formułuje się zwięźle w języku polskim i ujmuje w nawias kwadratowy.

Przykład 51.
[Fragment tłumaczenia rozprawy o teatrze hiszpańskim] / [tłumaczenie] Kazimierz Lubomirski
[W nawiasie kwadratowym podano rodzaj odpowiedzialności.]

 

2.9.3 Więcej niż jedna osoba lub ciało zbiorowe


Nazwy osób i/lub ciał zbiorowych spełniających zróżnicowane funkcje podaje się w odrębnych oznaczeniach odpowiedzialności (oznaczeniach odpowiedzialności różnego rodzaju).


Poszczególne oznaczenia odpowiedzialności podaje się w kolejności, w jakiej występują w podstawowym źródle danych, chyba że wyróżnienia graficzne sugerują inne ich uporządkowanie. Kolejne oznaczenia odpowiedzialności należy oddzielać średnikiem z odstępem po obu stronach znaku ( ; ), z wyjątkiem wypadków, gdy traktuje się je jako jedno wyrażenie.

 

Nazwy dwóch i więcej osób lub ciał zbiorowych spełniających taką samą funkcję (np. autorów) należy wymieniać w jednym oznaczeniu odpowiedzialności. Należy przy tym zachować kolejność nazw występujących w źródle danych. Kolejne nazwy należy oddzielać przecinkiem i odstępem (, ), z wyjątkiem przypadków, gdy są ze sobą powiązane składniowo.

 

Nazwy osób zawsze podaje się przed nazwami ciał zbiorowych.

Przykład 52.
Historia prawdziwa rodziny / Maria Ziembińska, Jadwiga Korzeniowska
[Kolejność autorów przejęto z karty tytułowej, nazwy autorów oddzielono przecinkiem.]

Przykład 53.
Ciemna plama : komedia w 3-ch aktach / G. Kadelburga i R. Presbera
[Kolejność autorów przejęto z jednostki wraz ze spójnikiem łączącym nazwy autorów.]

 

2.9.4 Oznaczenie odpowiedzialności inne niż nazwa osoby lub ciała zbiorowego


Jeżeli w podstawowym źródle danych jako oznaczenie odpowiedzialności występuje wyrażenie niezawierające nazwy osoby lub ciała zbiorowego, wyrażenie to przejmuje się jako oznaczenie odpowiedzialności.

Przykład 54.
Chrzanowska czyli Oblężenie Trembowli : dramat w 5-ciu aktach / wierszem napisany przez xxx

 

2.9.5 Inne elementy opisu zawarte w oznaczeniu odpowiedzialności


Dane należące do innych elementów opisu (np. tytuł oryginału, informacje dotyczące podstawy przekładu, edycji lub materiału ilustracyjnego itd.), które przez powiązanie składniowe stanowią integralną część oznaczenia odpowiedzialności, przejmuje się do opisu w tym charakterze.

Przykład 55.
Hania : obrazek dramatyczny w 5 aktach z powieści Henryka Sienkiewicza / zastosowany dla sceny przez Józefa Mikulskiego

 

2.9.6 Brak oznaczenia odpowiedzialności


Jeżeli nazwa autora lub ciała zbiorowego odpowiedzialnego za powstanie materiałów wchodzących w skład jednostki rękopiśmiennej stanowi integralną część tytułu właściwego i w tej funkcji została przejęta do opisu, nie powtarza się jej w oznaczeniu odpowiedzialności.

Przykład 56.
[Listy Zbigniewa Herberta]. [T. 2], [Listy otwarte]

 

2.9.7 Równoległe oznaczenie odpowiedzialności


Równoległe oznaczenie odpowiedzialności to oznaczenie odpowiedzialności wyrażone w innym języku i/lub systemie pisma niż tytuł właściwy.

 

Przejmuje się je do strefy tytułu i oznaczenia odpowiedzialności tylko wówczas, jeśli znajduje się ono w podstawowym źródle danych, to znaczy gdy główne źródło danych podaje oznaczenie odpowiedzialności w dwóch lub więcej językach i/lub systemach pisma.

 

Równoległego oznaczenia odpowiedzialności spoza podstawowego źródła danych (np. z innojęzycznej karty tytułowej, oprawy) nie przejmuje się do opisu.

 

Równoległe oznaczenie odpowiedzialności poprzedza się:

  • znakiem równości z odstępem po obu stronach znaku ( = ), gdy brak innych elementów równoległych i równoległe oznaczenie odpowiedzialności podaje się po oznaczeniu odpowiedzialności w języku i/lub systemie pisma tytułu właściwego
  • znakiem umownym wynikającym z rodzaju i pozycji oznaczenia odpowiedzialności w ciągu całej strefy, jeśli równoległe oznaczenie odpowiedzialności jest zgrupowane z innymi elementami równoległymi. Znak równości z odstępem po obu stronach znaku ( = ) występuje wówczas tylko na początku takiej grupy.

2.10 Materiały zgrupowane w tej samej jednostce

W wypadku różnych materiałów rękopiśmiennych zgrupowanych w tej samej jednostce (np. utworów literackich) jako tytuł właściwy przyjmuje się tytuł wspólny. Tytuły poszczególnych materiałów (tj. prac, utworów literackich) wymienione w podstawowym źródle danych lub przy poszczególnych materiałach podaje się w strefie uwag.

Przykład 57.
[Utwory poetyckie] / Edward Balcerzan
[Strefa uwag: Zawiera m.in. wiersze z cyklu „Księgi Rodzaju czytanie prostolinijne”.]

Przykład 58.
[Utwory poetyckie]. [T. 1] / Bogusława Latawiec
[Strefa uwag: Zawiera wiersze opublikowane w tomikach: „Odkrytki”, Warszawa 2007; „Gdyby czas był ziemią”, Sopot 2011; „Zmowy”, Szczecin 2015 oraz utwory z tomu „Z żywych jeszcze źrenic”, Poznań 1981, przepisane przez autorkę w 2007 r. z myślą o publikacji wyboru tekstów.]

Przykład 59.
[Wiersze publikowane w tomikach poetyckich]. [T. 1] / Ewa Sonnenberg
[Strefa uwag: Zawiera utwory z tomu „Smycz”, Wrocław 2000: „Smycz”; „Chrystus jest indywidualistą”; „Nie ma rzeczy niemożliwych”; „Tak stąd daleko jakby odległość umiała krzywdzić”; „Podróż”; „Wyważanie drzwi do nieba”; „Błękitna trzynastka (studium indywidualizmu spisane na kolanach Europy)”; „Phantom der Nacht”; „Kubistyczna historia ciała”; „Rzemień języka”.]

Przykład 60.
Bal : partytura spektaklu na trzy odsłony / Aleksander Janta
[Strefa uwag: Autograf aktu I: „Zebranie” i „Próba” (początek) karty 1-20 oraz maszynopis z niewielkimi poprawkami aktu I karty 26-43. Ponadto: szkic tekstu „Pisma przygodne” (fragment) karty 21v-24.]

2.11 Wielotomowe jednostki rękopiśmienne

2.11.1 Oznaczenie części


W strefie tytułu i oznaczenia odpowiedzialności podaje się oznaczenie części w przypadku:

  • pojedynczego tomu wielotomowej jednostki rękopiśmiennej, którego tytuł nie jest wyróżniający (jest zależny od tytułu całości)
  • jednostki rękopiśmiennej zawierającej dwie lub więcej odrębnie numerowane części (np. dwa tomy zawarte w jednym woluminie).

 

Oznaczenie części zawiera numer części (obowiązkowo) lub numer wraz z określeniem części. Oznaczenie części przejmuje się z jednostki rękopiśmiennej. Określenie części skraca się zgodnie z wykazem skrótów (zobacz Aneks nr 15). Numer części podaje się cyframi arabskimi, niezależnie od formy występującej w źródle danych (np. cyfry rzymskie), z wyjątkiem przypadków gdy uzasadnione jest dokładne zachowanie formy występującej w źródle danych.

 

Oznaczenie części poprzedza się kropką i odstępem (. ).

Przykład 61.
Zbiory polskie : kartoteka uzupełnień. T. 1 / Edward Chwalewik

Przykład 62.
[Korespondencja Ryszarda Matuszewskiego i Ireny Szymańskiej z lat 1945-1994]. [T. 1]

Jeżeli jednostka rękopiśmienna ma budowę hierarchiczną, podaje się wszystkie oznaczenia części. Jeżeli poszczególne części nie mają własnych tytułów, drugie i dalsze oznaczenie części poprzedza się tylko odstępem.

Przykład 63.
Spostrzeżenia nad dziećmi : Cezia. T. 1 Cz. 2, Rozwój ogólny : lata 1887-1901 / Jan Baudouin de Courtenay

Przykład 64.
Spostrzeżenia nad dziećmi : Cezia. T. 2 Cz. 5 z. 81-100, Język : lata 1889-1890 / Jan Baudouin de Courtenay

 

2.11.2 Tytuł części


W strefie tytułu i oznaczenia odpowiedzialności podaje się tytuł części wielotomowej jednostki rękopiśmiennej zależny od tytułu całości.

 

Tytuł części przejmuje się z jednostki rękopiśmiennej (np. z oprawy lub karty tytułowej obiektu rękopiśmiennego).

 

Tytuł części podany po oznaczeniu części poprzedza się przecinkiem i odstępem (, ). Jeżeli brak oznaczenia części, tytuł części poprzedza się kropką i odstępem (. ).

Przykład 65.
[Listy Edwarda Jana Römera do rodziców Michała Józefa i Racheli z de Raësów oraz rodzeństwa pisane z zesłania w Wołogdzie]. [T. 2], [1851-1852]

Przykład 66.
Katalog starych druków Biblioteki Publicznej m.st. Warszawy. Cz. 2, Polonica XVI wieku / zestawiły Jadwiga Adamczykówna i Alodia Kawecka-Gryczowa

Przykład 67.
[Katalogi rękopiśmienne i akta biblioteczne Biblioteki Wilanowskiej]. [T. 8], Notaty niektórych Xiążek a osobliwie Katalog Estampów w Portfelliach JW. Stanisława Potockiego znajdujących się

Przykład 68.
[Archiwum Tymczasowej Komisji Koordynacyjnej NSZZ „Solidarność” i Regionalnego Komitetu Wykonawczego Mazowsze]. [T. 3], [Głosy doradców]

Przykład 69.
Główne nurty marksizmu. Część 1, Powstanie / Leszek Kołakowski

 

2.11.3 Równoległy tytuł części


Równoległy tytuł części przejmuje się do strefy tytułu i oznaczenia odpowiedzialności tylko wówczas, jeśli znajduje się on w podstawowym źródle danych, to znaczy gdy główne źródło danych podaje tytuł części w dwóch lub więcej językach i/lub systemach pisma.

 

Równoległy tytuł części występujący poza podstawowym źródłem danych podaje się tylko w strefie uwag.

3. Strefa adresu wydawniczego (strefa wytworzenia, produkcji)

Strefa adresu wydawniczego, zaadaptowana do opisu materiałów rękopiśmiennych, obejmuje:

  • miejsce powstania materiałów zgrupowanych w jednostce rękopiśmiennej
  • datę powstania materiałów zgrupowanych w jednostce rękopiśmiennej.

3.1 Znaki umowne

W strefie wydania stosuje się następujące znaki umowne:

 

(, ) przecinek, odstęp

  • poprzedza datę powstania

( ; ) odstęp, średnik, odstęp

  • poprzedza kolejne miejsca powstania

(-) łącznik

  • oddziela człony zakresu chronologicznego

( / ) prawy ukośnik

  • oddziela człony zakresu chronologicznego, który nie przekracza roku.

 

Przykładowe schematy układu elementów:

 

Miejsce powstania, data powstania

 

Miejsce powstania; miejsce powstania, data powstania

3.2 Źródła danych

Podstawowym źródłem danych dla strefy adresu wydawniczego jest jednostka rękopiśmienna (karta tytułowa obiektu rękopiśmiennego bądź jej substytut; ustalenia na podstawie treści obiektu, nośnika zapisu itp.).

 

Ustalenia spoza podstawowego źródła danych podaje się w nawiasie kwadratowym, bez podawania uwagi o lokalizacji takiego oznaczenia.

3.3. Język i system pisma

Elementy strefy adresu wydawniczego zapisuje się w języku i/lub systemie pisma, w którym zostały podane w źródle danych. W razie potrzeby poddaje się je konwersji według zasad szczegółowych dla danego systemu pisma (zobacz Aneks nr 20).

 

Jeżeli miejsce powstania jest wyrażone w więcej niż jednym języku i/lub systemie pisma, podaje się wyłącznie formę w języku tytułu właściwego. Jeżeli nie można zastosować tego kryterium, podaje się formę występującą jako pierwsza. Form w innych językach nie przejmuje się do opisu.

3.4 Miejsce powstania

Miejsce powstania przejmuje się w formie występującej w źródle danych. Uwzględnia się przyimki przed nazwą miejsca oraz towarzyszące im słowa lub wyrażenia związane z tą nazwą.

Przykład 70.
Paryż, [przed 22.05.1843]

Przykład 71.
W Warszawie, 1865

Jeżeli w źródle danych występuje zarówno nazwa miejscowości, jak i większej jednostki administracyjnej, obie nazwy przejmuje się do opisu.


Dopuszcza się dodanie do nazwy miejsca powstania niewystępującej w źródle danych nazwy większej jednostki administracyjnej ujętej w nawias kwadratowy, jeżeli jest to potrzebne do identyfikacji miejsca (np. w celu odróżnienia od innej miejscowości o takiej samej nazwie).

Przykład 72.
West Stockbridge, Massachusetts, 1985
[Miejsce powstania wraz z nazwą stanu przejęto z karty tytułowej obiektu rękopiśmiennego tworzącego jednostkę rękopiśmienną.]

Przykład 73.
London [Ontario], [1872]
[Nazwa stanu dodana przez osobę katalogującą w celu odróżnienia od Londynu w Wielkiej Brytanii.]

Jeżeli wiadomo, że nazwa miejsca powstania występująca w źródle danych jest fikcyjna, błędna, niepełna lub wymaga wyjaśnienia, przejmuje się ją do opisu bez zmian, formułując stosowne wyjaśnienie w strefie uwag.

 

3.4.1 Więcej niż jedno miejsce powstania


Jeżeli w źródle danych podano więcej niż jedno miejsce powstania, przejmuje się je w kolejności występującej w źródle danych.

 

Nazwę drugiego i kolejnych miejsc powstania poprzedza się średnikiem z odstępem po obu stronach znaku ( ; ).

Przykład 74.
Olsztyn ; Elbląg, 1955

Przykład 75.
[Tyniec] ; [Kolonia], [ok. 1072-1075]

W przypadku jednostek rękopiśmiennych zawierających korespondencję powstałą w różnych miejscach przyjmuje się następujące rozwiązania:

  • jeżeli liczba miejsc, w których powstała korespondencja nie przekracza trzech, podaje się wszystkie miejsca, rozpoczynamy od nazwy najliczniej reprezentowanej, kończymy zaś na nazwie występującej najrzadziej

Przykład 76.
Wielka Brytania ; Francja ; Portugalia, 1942
[Dotyczy jednostki: [Korespondencja wzajemna Franciszki i Stefana Themersonów z lat 1940–1942]. [T. 4].]

  • jeżeli liczba miejsc, w których powstała korespondencja przekracza trzy, podaje się określenie ogólne „[Wiele miejsc]”

Przykład 77.
[Wiele miejsc], 1948-2005
[Dotyczy jednostki: [Korespondencja Jerzego Ficowskiego]. [T. 11], [L-Ł].]

 

3.4.2 Brak miejsca powstania


Jeżeli jednostka rękopiśmienna nie jest opatrzona miejscem powstania, przyjmuje się następujące rozwiązania (dane podaje się w nawiasie kwadratowym):

  • podanie miejsca powstania ustalonego na podstawie źródeł spoza jednostki rękopiśmiennej
  • podanie przypuszczalnego miejsca powstania ze znakiem zapytania
  • podanie określenia „miejsce nieznane”, jeżeli nie można ustalić choćby przypuszczalnego miejsca powstania.

Przykład 78.
[Polska?], [1892]

Przykład 79.
[Miejsce nieznane], [1601]

3.5 Data powstania

Rok powstania podaje się cyframi arabskimi, niezależnie od formy występującej w źródle danych (wyrażenie słowne, cyfry rzymskie, litery alfabetu hebrajskiego, cerkiewnosłowiańskiego itd.).

 

Jeżeli w źródle danych występuje data dzienna i/lub miesięczna oraz rok według kalendarza gregoriańskiego, do opisu przejmuje się datę dzienną, miesiąc, rok.

 

Jeżeli wiadomo, że data występująca w źródle danych jest fikcyjna, błędna, niepełna bądź wymaga wyjaśnienia, przejmuje się ją bez zmian, formułując stosowne wyjaśnienie w strefie uwag.

 

Datę powstania poprzedza się przecinkiem z odstępem po znaku (, ).

 

Data powstania może być wyrażona przedziałem lat bądź taki przedział zawierać.

 

3.5.1 Data według kalendarza innego niż gregoriański


Rok powstania podany w źródle danych według kalendarza innego niż gregoriański przejmuje się bez zmian, dodając po odstępie odpowiedni rok według kalendarza gregoriańskiego ujęty w nawias kwadratowy.

 

Jeżeli początek roku w obu kalendarzach nie jest zbieżny, a w źródle danych brak daty dziennej lub miesięcznej pozwalającej na dokładne przeliczenie roku powstania, w nawiasie kwadratowym podaje się oba lata możliwe według kalendarza gregoriańskiego połączone spójnikiem „lub”.

 

Rok wyrażony według kalendarza żydowskiego podany w skróconej rachubie należy uzupełnić o początkowe pięć tysięcy ujęte w nawias kwadratowy.

 

Jeżeli w źródle danych jest podana data miesięczna lub dzienna wraz z rokiem według kalendarza innego niż gregoriański, przejmuje się wszystkie elementy daty w celu poprawnej identyfikacji roku według kalendarza gregoriańskiego.

Przykład 80.
Wilno, 25. grudnia 1812 [6 stycznia 1913]
[Na rękopisie podano datę według kalendarza juliańskiego.]

Jeżeli w źródle danych data powstania została określona podwójnie, to znaczy według kalendarza gregoriańskiego i innego niż gregoriański, przejmuje się obie daty, rozdzielając je znakiem równości z odstępem po obu jego stronach. Jako pierwszą podaje się datę wyrażoną według kalendarza innego niż gregoriański.

 

Jeżeli w źródle danych jest podana data miesięczna lub dzienna wraz z rokiem według kalendarza innego niż gregoriański i gregoriańskiego, przejmuje się wszystkie elementy dat.

 

3.5.2 Brak daty powstania


Jeżeli obiekty rękopiśmienne wchodzące w skład jednostki rękopiśmiennej nie zawiera dat ich powstania, obowiązkowo podaje się ustaloną lub przybliżoną datę określoną na podstawie treści tych obiektów rękopiśmiennych, ich cech fizycznych (nośnik zapisu, oprawa itp.), a także źródeł spoza jednostki rękopiśmiennej (np. publikacje naukowe, odniesienie do czasu aktywności autora obiektu rękopiśmiennego itp.).

 

Do zapisu dat przybliżonych stosuje się określenia „ok.”, „przed”, „po”, „nie przed”, „nie po”, „między … a …”.
Jeżeli data jest znana z dokładnością do dziesięciolecia lub stulecia, stosuje się określenie „między … a …”, podając datę początkową i końcową danego dziesięciolecia lub stulecia.

Przykład 81.
[Warszawa], [między 1930 a 1939]

Przykład 82.
[Miejsce nieznane], [przed 1939]

Przykład 83.
Paryż, [przed 22.05.1843]

Przykład 84.
Wilno, [po 1918]

Przykład 85.
[Tyniec] ; [Kolonia], [ok. 1072-1075]

4. Strefa opisu fizycznego

Strefa opisu fizycznego, zaadaptowana do opisu materiałów rękopiśmiennych, obejmuje:

  • określenie formy jednostki rękopiśmiennej i/lub objętość
  • oznaczenie ilustracji
  • format
  • materiał / nośnik.

4.1 Znaki umowne

W strefie opisu fizycznego stosuje się następujące znaki umowne:

 

( () ) odstęp, nawias zwykły, odstęp — odstęp przed pierwszym i po drugim elemencie znaku

  • obejmuje objętość podaną po określeniu formy jednostki rękopiśmiennej
  • w wypadku jednostki zawierającej listy obejmuje ich liczbę

( : ) odstęp, dwukropek, odstęp

  • poprzedza oznaczenie ilustracji

( ; ) odstęp, średnik, odstęp

  • poprzedza format

( [] ) odstęp, nawias kwadratowy, odstęp — odstęp przed pierwszym i po drugim elemencie znaku

  • obejmuje liczbę kart (stronic) nieliczbowanych.

4.2 Kolejność elementów

Elementy opisu podaje się w następującej kolejności:

  • określenie formy jednostki rękopiśmiennej i/lub objętość
  • oznaczenie ilustracji
  • format
  • materiał / nośnik.

 

Przykładowe schematy układu elementów:

 

Określenie formy jednostki rękopiśmiennej (objętość) ; format

 

Objętość ; format

 

Objętość : oznaczenie ilustracji ; format

4.3 Źródła danych

Źródłem danych dla opisu fizycznego jest jednostka rękopiśmienna.

4.4 Język i system pisma

Elementy opisu fizycznego podaje się w języku polskim.

4.5 Określenie formy jednostki rękopiśmiennej i/lub objętości

4.5.1 Określenie formy jednostki rękopiśmiennej


Dla jednostek rękopiśmiennych w formie innej niż teczka / fastykuła archiwizacyjna bądź kodeks podaje się liczbę jednostek wyrażoną cyframi arabskimi wraz z określeniem formy (np. leporello, skoroszyt, zwój) i objętością wyrażoną w kartach lub stronach.

 

Objętość podawaną po określeniu formy jednostki rękopiśmiennej ujmuje się w nawias zwykły z odstępem przed pierwszym i po drugim elemencie znaku ( () ), to znaczy przed nawiasem otwierającym i po nawiasie zamykającym.

Przykład 86.
1 zwój (1 karta) ; 965x21 cm

 

4.5.2 Ogólne zasady podawania objętości


Objętość jednostki rękopiśmiennej w formie teczki / fastykuły archiwizacyjnej lub kodeksu składającej się z jednego woluminu podaje się w kartach lub stronach, zależnie od sposobu liczbowania ciągów w tej jednostce. Jeżeli karty są numerowane z jednej strony, stosuje się określenie „karty”. Jeżeli karty są numerowane z obu stron, stosuje się określenie „strony”.


Oddaje się sposób numeracji zastosowany w jednostce rękopiśmiennej: cyfry arabskie, rzymskie czy też oznaczenie literami. Nazwę jednostki liczbowania podaje się w liczbie i przypadku gramatycznym zgodnym z wartością ostatniego ciągu.


Jeżeli karty są zapisane z obu stron, ale numerowane tylko z jednej strony, w opisie fizycznym podaje się odpowiednią liczbę kart i wyjaśnienie w strefie uwag.

Przykład 87.
50 kart ; 15x13 cm

Przykład 88.
50 stron ; 32x18 cm

Przykład 89.
78 kart (40 listów) ; 30x21 cm i mniej

Przykład 90.
I, 215 kart : ilustracje ; 38x26 cm

Przykład 91.
80 kart ; 30x21 cm i mniej
[Strefa uwag: Na kartach 57v i 78v dopiski ręką Zbigniewa Herberta.]

Jeżeli sposób liczbowania zmienia się w obrębie ciągu (np. początkowa numeracja rzymska jest kontynuowana cyframi arabskimi), podaje się wyłącznie końcową liczbę.

Przykład 92.
315 stron ; 29,7x21 cm i mniej
[Jednostka rękopiśmienna zawiera liczbowanie: VI, 7-315.]

Jeżeli liczbowanie kart lub stron stanowi część ciągłego liczbowania większej całości (np. w poszczególnych tomach wielotomowej jednostki rękopiśmiennej), podaje się numery pierwszej i ostatniej karty lub strony, poprzedzając je odpowiednim określeniem pisanym dużą literą.

Przykład 93.
Karty 90-157 ; 38x24 cm i mniej

Przykład 94.
Strony 146-211 ; 20x11 cm

Jeżeli jest to ważne ze względu na identyfikację jednostki rękopiśmiennej, podaje się uwagę dotyczącą liczby i typów części zawartych w jednym woluminie.

Przykład 95.
2 tomy w 1 woluminie (245, 265 kart) ; 30x21 cm i mniej
[Uwaga dotyczy: Krzyżacy : powieść historyczna. T. 1-2 / Henryk Sienkiewicz.]

Przykład 96.
2 tomy w 1 woluminie (185 kart) ; 35x24 cm
[Uwaga dotyczy: Nad otchłanią / Mieczysława Łuczyńska.]

 

4.5.3 Błędy w liczbowaniu kart i stron


Jeżeli numer ostatniej liczbowanej karty (lub strony) ciągu nie przedstawia jego rzeczywistej objętości, przejmuje się błędną wartość z jednostki rękopiśmiennej, podając za nią poprawny numer ujęty w nawias kwadratowy wraz z poprzedzającym go określeniem „właściwie”. W razie potrzeby podaje się wyjaśnienie w strefie uwag.

Przykład 97.
[4], LXXXIV, [2], 253 [właściwie 299], [3] strony ; 23x15 cm
[Strefa uwag: Strona 299 błędnie oznaczona jako 253.]

4.6 Oznaczenie ilustracji

Uwzględnia się informacje o materiale ilustracyjnym występującym w jednostce rękopiśmiennej lub na osobnych tablicach.


Podaje się w porządku alfabetycznym poszczególne rodzaje ilustracji i ich liczbę (pojedynczą lub mnogą): faksymilia, fotografie, mapy, nuty, plany, portrety, tablice genealogiczne, wykresy.


Wyjątek: w obiektach rękopiśmiennych z zakresu literatury pięknej (poza literaturą faktu) i podręczników zaleca się stosowanie wyłącznie terminu „ilustracje” w celu zbiorczego wykazania materiału ilustracyjnego, jeżeli pełni on funkcję wyłącznie dekoracyjną.


W opisie nie uwzględnia się ilustracji z karty tytułowej i powtarzających się na wielu stronach ozdobników. Za ilustracje nie uważa się tabel, które zawierają dane statystyczne lub tekstowe. Nie zaznacza się, że niektóre lub wszystkie ilustracje są kolorowe.

 

Oznaczenie ilustracji poprzedza się dwukropkiem z odstępem po obu stronach znaku ( : ).

Przykład 98.
100 kart : fotografie, ilustracje, mapy, tablica genealogiczna, wykresy ; 50x35 cm i mniej

Przykład 99.
64 karty : ilustracje ; 21x14 cm
[Opis dotyczy jednostki rękopiśmiennej będącej tomikiem poezji zawierającym rysunki i fotografie, które pełnią wyłącznie funkcje dekoracyjne, a zatem zostały określone w opisie zbiorczym określeniem ilustracje.]

Przykład 100.
93 strony, [4] karty tablic : ilustracje, nuty ; 29x21 cm
[Opis dotyczy jednostki rękopiśmiennej będącej podręcznikiem do nauki muzyki, w którym zawarte nuty nie pełnią funkcji dekoracyjnej.]

4.7 Format jednostki rękopiśmiennej

Podaje się wysokość i szerokość jednostki rękopiśmiennej. Przyjętą jednostką miary jest centymetr; wartości określa się z dokładnością do jednego miejsca po przecinku. Przy podawaniu wymiarów liczby łączy się znakiem „x”.

 

Gdy jednostka zawiera karty o różnych rozmiarach, ale nie zawiera kart, które po rozłożeniu będą większe od pozostałych kart, podaje się wymiary największej karty, formułując dopisek „i mniej”.

 

Gdy jednostka zawiera karty o różnych rozmiarach, w tym karty, które po rozłożeniu będą większe od pozostałych kart, podaje się wymiary podstawowej grupy kart tworzących jednostkę, formułując dopisek „i więcej” bądź — w wypadku, gdy w jednostce dodatkowo znajdują się karty o wymiarach mniejszych od tej grupy — dopisek „i mniej, i więcej”.

 

Format jednostki rękopiśmiennej poprzedza się średnikiem z odstępem po obu stronach znaku ( ; ).

Przykład 101.
156 kart ; 29,5x21 cm

Przykład 102.
120 kart ; 46x33 cm i mniej

Przykład 103.
127 stron : ilustracje ; 24,5x15,5 cm i więcej

Przykład 104.
100 kart ; 12x18 cm i mniej, i więcej

4.8 Materiał/nośnik

Podaje się informacje o:

  • materiale, na którym utrwalono dane, o ile jest specyficzny, np. papirus, pergamin, płótno, papier czerpany, kora brzozowa
  • sposobie zapisu danych występujących w jednostce rękopiśmiennej, np. rękopis, maszynopis, kopia maszynowa, wydruk komputerowy, kserokopia, druk.

 

Jeżeli w opisywanej jednostce rękopiśmiennej występuje ciąg kolejnych kart (stronic), dla których można określić jednorodny typ materiału lub sposób zapisu informacji, należy podać w opisie odpowiedni zakres kart (stronic). Gdy w jednostce nie ma takiego ciągu kart, należy po przecinku podać wyłącznie typ materiału lub sposób zapisu informacji.

Przykład 105.
Pergamin

Przykład 106.
Karty 1-430 rękopis
Karty 431-432 maszynopis

Przykład 107.
Maszynopis, kopia maszynowa

Przykład 108.
Rękopis, wydruk komputerowy

5. Strefa uwag

W strefie uwag podaje się:

  • dane należące do innych stref opisu bibliograficznego, których przepisy nie pozwalają włączyć do odpowiedniej strefy bądź też nakazują lub pozwalają podać je tylko w strefie uwag
  • dane wyjaśniające informacje podane w innych strefach opisu bibliograficznego
  • dodatkowe informacje uznane za ważne.

 

Informacje podane w strefie uwag mogą dotyczyć dowolnego aspektu opisywanej jednostki rękopiśmiennej.

 

Specyficzny charakter uwag nie pozwala na ich kompletne wyliczenie. Można je kategoryzować według stref opisu bibliograficznego. Oprócz uwag odnoszących się do tych stref, można podawać uwagi, które nie wiążą się z żadną strefą opisu bibliograficznego.

5.1 Źródła danych

Informacje służące do sformułowania uwag przejmuje się z:

  • jednostki rękopiśmiennej
  • innych źródeł, np. bibliografii, w tym narodowych, katalogów, publikacji naukowych, uznanych wydawnictw informacyjnych, także internetowych.

5.2 Język i system pisma

Tekst uwagi formułuje się w języku polskim w sposób zwięzły i przejrzysty. Wyjątek stanowią dane przejmowane w języku tekstu z jednostki rękopiśmiennej.

5.3 Znaki umowne

Strefa uwag nie ma własnych znaków umownych. W wypadku uwagi dotyczącej cytaty bibliograficznej oraz uwagi dotyczącej publikacji o jednostce rękopiśmiennej podaje się znaki umowne zgodne ze znakami strefy tytułu i odpowiedzialności.

5.4 Sposób zapisu

W przypadku uwag formułowanych przez katalogującego nie stosuje się skracania wyrazów, z wyjątkiem skrótów przewidzianych do stosowania w opisie bibliograficznym (zobacz Aneks nr 15).

 

Wyrażenia wprowadzające powinny być jednolite. Tekst uwagi należy oddzielać od wyrażenia wprowadzającego dwukropkiem, przy czym nie jest to znak umowny, a zwykły znak interpunkcyjny, z odstępem tylko po znaku.

 

Jeżeli uwaga zawiera odesłanie do innego obiektu bibliograficznego, należy podać dane pozwalające na jego identyfikację.

5.5 Kolejność uwag

Uwagi podaje się w następującej kolejności:

  1. uwagi ogólne
  2. sformalizowana uwaga o zawartości
  3. uwaga o ograniczeniach w udostępnianiu
  4. uwaga dotycząca cytaty bibliograficznej
  5. uwaga dotycząca treści jednostki rękopiśmiennej
  6. uwaga o języku
  7. uwaga o proweniencji
  8. uwaga o oprawie
  9. uwaga dotycząca publikacji o jednostce rękopiśmiennej.

5.6 Uwagi ogólne

Uwagi o charakterze ogólnym należy podawać w odniesieniu do stref opisu bibliograficznego. Uwagi te mogą dotyczyć np.:

  • sprostowań i wyjaśnień związanych z nazwą osoby lub instytucji (np. sprostowanie błędów w zapisie nazwy, informacje o autorze anonimowym zidentyfikowanym przez katalogującego)
  • informacji o występowaniu w jednostce daty zapisanej znakami innymi niż cyfry arabskie
  • informacji o specjalnych cechach fizycznych jednostki rękopiśmiennej, np. obecność kart niezapisanych lub uszkodzonych
  • określonych elementów opisu kodykologicznego, które należy poprzedzić odpowiednim wyrażeniem, np. „Składki:”, „Filigrany:”, „Zdobienia:” „Noty i glosy:”
  • numerowania kart lub stron w jednostce rękopiśmiennej (np. gdy dostrzeżono błędy w foliacji lub paginacji)
  • informacji o stanie zachowania i kompletności jednostki rękopiśmiennej.

Przykład 109.
Karty 28-48 niezapisane. Karty 5, 21 luźne

Przykład 110.
Rękopis zbutwiały

Przykład 111.
Zdobienia: cztery miniatury całostronicowe i inicjały. Kodeks iluminowany w Paryżu w tak zwanym Atelier Mistrza Potockich.

Przykład 112.
Pismo trzech rąk, w dwóch kolumnach, liczne zdobienia figuralne, floratura, drolerie

Przykład 113.
Noty: Ir, 1, 242, 250-251, 253, 269

5.7 Sformalizowana uwaga o zawartości

W strefie uwag podaje się informacje o zawartości lub częściowej zawartości opracowywanej jednostki rękopiśmiennej. Uwaga może zawierać tytuły poszczególnych części (np. tytuły utworów literackich) tworzących jednostkę, oznaczenia odpowiedzialności i inne informacje towarzyszące.


Gdy jest to uzasadnione, formułując uwagę o zawartości, można wykorzystywać elementy aparatu stosowanego w naukowym edytorstwie tekstów (np. nawias trójkątny na wskazanie słów wykreślonych w rękopisie przez autora).

 

Ze względu na różnorodną zawartość jednostek trudno wskazać jednolity sposób zapisu uwagi o zawartości. Ponadto wielość i charakter podawanych informacji nie pozwalają na konsekwentne stosowanie znaków interpunkcyjnych oddzielających poszczególne elementy. Dla jednostek o w miarę jednolitej strukturze, zawierających najbardziej rozpowszechnione formy piśmiennicze, przyjęto następujące rozwiązania:

 

1) Jednostki zawierające korespondencję

a) struktura:

  • wyrażenie wprowadzające: „Listy od następujących”
  • po dwukropku nazwa nadawcy (nazwisko i imię lub nazwa instytucji)
  • zakres czasowy wymiany korespondencji
  • liczba listów podana w nawiasie zwykłym
  • numery kart z listami poprzedzone określeniem „karta(y)”
  • po przecinku wykaz załączników
  • numery kart z załącznikami poprzedzone określeniem „karta(y)”
  • po kropce i myślniku nazwa kolejnego nadawcy

 

b) schemat:

 

Listy od następujących: Osoba1 czas (liczba listów) karty, załączniki karty. — Osoba2

 

c) uwagi:

  • siedzibę instytucji podaje się po przecinku
  • zakres czasowy wymiany korespondencji podaje się tylko wtedy, gdy jest znany. Jeżeli listy od danego nadawcy są datowane i niedatowane, podaje się odpowiedni zakres czasowy oraz określenie „bez dat”. Jeżeli wszystkie listy od danego nadawcy są niedatowane, nie podaje się żadnej informacji
  • jeśli w jednostce znajduje się tylko jeden list od danego nadawcy, nie podaje się liczby listów
  • jeśli korespondencja ma różną formę (np. listy i bilety wizytowe; widokówki i karty pocztowe traktuje się jak listy) po sumarycznej liczbie jednostek korespondencji, w tym samym nawiasie zwykłym podaje się liczbę i rodzaj jednostek odmiennego rodzaju poprzedzoną wyrażeniem „w tym”, np. „(6, w tym 2 bilety wizytowe)”
  • numery kart zajmowanych przez listy i załączniki podaje się tylko, gdy karty jednostki są numerowane
  • w zależności od liczby, charakteru i rodzaju załączników podaje się je zbiorczo, wylicza wszystkie bądź tylko niektóre. Informacje na temat drugiego i kolejnych załączników podaje się po przecinku.

Przykład 114.
[Korespondencja Edwarda Balcerzana i Bogusławy Latawiec-Balcerzan]. [B-Ż]
[Strefa uwag: Listy od następujących: Balbus Stanisław 2000. — Białoszewski Miron 1981, załączone 14 kart z maszynopisami utworów poetyckich, m.in. maszynopis z poprawkami odręcznymi cyklu „Korytarzowiec”. — Hartwig Julia 1992-2013 i bez dat (8). — Kerényi Gracja 1966-1970 (14). — Klimowski 1958 i bez dat (2), załączony wykonany odręcznie komiks „Przygody kaprala Klimowskiego”. — Marjańska Ludmiła 1988-2004 (16). — Markiewicz Henryk 2008. — Zgorzelski Czesław 1977. — Żółkiewski Stefan 1970-1980 (11).]

Przykład 115.
[Korespondencja Leszka Kołakowskiego]. [T. 89], [Korn-Kott]
[Strefa uwag: Listy od następujących: Körner Stephan 1976 karta 1. — Kortian Garbis 1973-2005 (9) karty 2-13. — Korwin Łukasz 1999 karta 14. — Kosel Verlag, Monachium [podpisani Ernst Josef Krzywon, Bogdan Snela] 1972-1992 (10) karty 15-29, załączony „Vertrag” [niewypełniony formularz umowy na tekst L. Kołakowskiego do: „Wer ist das Eigentlich — der Mensch?”] karty 18-20, fragment tekstu L. Kołakowskiego dotyczący sytuacji w Polsce, rękopis, karty 27v. — Koslowski Peter 1993 karta 30. — Kostrzewa-Zorbas Grzegorz 1987 karta 31. — Kostyło Piotr 2005 (2) karty 32-33. — Kostyszak Maria 1983-1985 (2) karty 34-35. — Kosz Paweł 2008 karta 36. — Koszella Leo 1957 karta 37. — Kotarbińska Janina 1950-1956 (2) karty 38-39. — Kotarbiński Tadeusz 1951-1973 (6, w tym 2 bilety wizytowe) karty 40-47, załączony wycinek z „Le Monde” 7.2.1958 karta 42. — Kotecki Zbigniew 1999 karta 48. — Kotlarski Ignacy Icchak 1989 karta 49. — Kotowicz Dorota 1994 karta 50. — Kotowicz Zbigniew 1986 karty 51-52. — Kott Jan, Kott Lidia [z domu Steinhaus] 1968-1988 (13) karty 53-70. — Kott Michael 1976 karta 71.]

2) Jednostki zawierające kilka utworów literackich

a) struktura:

  • wyrażenie wprowadzające rozpoczynające się od wyrazu „Zawiera”
  • (np. „Zawiera utwory z tomu poetyckiego […]”, „Zawiera autografy […]”)
  • po dwukropku wykaz tytułów zapisanych w cudzysłowie, oddzielonych średnikiem (ewentualnie z numerami kart zajętych przez dany tytuł)
  • po kropce wykaz innych obiektów rękopiśmiennych tworzących jednostkę rękopiśmienną (ewentualnie z numerami kart zajętych przez te obiekty)

 

b) schemat:

 

Zawiera […]: „Tytuł 1” karty; „Tytuł 2” karty; „Tytuł 3” karty. Inny(e) obiekt(y) karty

 

c) uwagi:

  • dla pozycji ogłoszonych drukiem (np. tomików poetyckich) podaje się po przecinku skrócony adres wydawniczy w postaci miejsca i roku wydania
  • obecność i liczbę wariantów danego utworu odnotowuje się w nawiasie zwykłym bezpośrednio po tytule utworu
  • przywołując utwory bez tytułu, podaje się ich incipit zakończony wielokropkiem. Incipit ujmuje się w cudzysłów i poprzedza słowem „incipit” oraz dwukropkiem.

Przykład 116.
[Utwory poetyckie]. [T. 1] / Bogusława Latawiec
[Strefa uwag: Zawiera wiersze opublikowane w tomikach: „Odkrytki”, Warszawa 2007; „Gdyby czas był ziemią”, Sopot 2011; „Zmowy”, Szczecin 2015 oraz utwory z tomu „Z żywych jeszcze źrenic”, Poznań 1981 przepisane przez autorkę w 2007 r. z myślą o publikacji wyboru tekstów.]

Przykład 117.
[Wiersze publikowane w tomikach poetyckich]. [T. 1] / Ewa Sonnenberg
[Strefa uwag: Zawiera utwory z tomu „Smycz”, Wrocław 2000: „Smycz”; „Chrystus jest indywidualistą”; „Nie ma rzeczy niemożliwych”; „Tak stąd daleko jakby odległość umiała krzywdzić”; „Podróż”; „Wyważanie drzwi do nieba”; „Błękitna trzynastka (studium indywidualizmu spisane na kolanach Europy)”; „Phantom der Nacht”; „Kubistyczna historia ciała”; „Rzemień języka”.]

Przykład 118.
Sacra conversazione / Marzanna Bogumiła Kielar
[Strefa uwag: Zawiera wiersze z debiutanckiego tomu poetyckiego „Sacra conversazione”, Suwałki 1992: incipit: „jeszcze godzinę temu…” (2 warianty); „W cieniu”; „Sacra conversazione”; „Liść” (2 warianty); „Nagość”; „Spinka”; „Muszki”; „Pokusa”; „Dzbanuszek” (3 warianty); „W ogrodzie, boso”; „Mlecze, słoneczna żółć”; „Jabłko”; „Podróż”; incipit: „niebo odwija się ze zwojów…”; „Veraikon”; „Miejsce”; „Południe”; „Plaża” (2 warianty); incipit: „zachód słońca w sierpniu…”; „Obietnica” (2 warianty); incipit: „kiedy łagodnie przyciągniesz…” (2 warianty); incipit: „stado gołębi rozkwita biało…”; „Elegia zimowa”. Ponadto strofa trójwersowa, incipit: „lotnisko <jest> wysunięte daleko w morze…”, niewłączona do opublikowanej wersji tomu.]
[W ostatnim z wymienionych utworów na rękopisie autorka podała tytuł „lotnisko jest wysunięte daleko w morze…”, a następnie wyraz „jest” przekreśliła.]

3) Jednostki zawierające jeden utwór (materiały dotyczące jednego utworu)

 

Podaje się charakterystykę obiektu rękopiśmiennego przekazującego tekst utworu lub obiektów rękopiśmiennych przekazujących wersje tekstu utworu. Jeśli karty jednostki są numerowane, podaje się karty zajmowane przez obiekt rękopiśmienny. Jeśli występują, po kropce podaje się inne obiekty rękopiśmienne tworzące jednostkę (ewentualnie z numerami kart przez nie zajętych).

Przykład 119.
Paź królowej. Bajka dla zakochanych. [T. 1] / Ewa Sonnenberg
[Strefa uwag: Autograf (brulion) utworu prozatorskiego; zawiera wstęp, rozdziały 1-12. Na karcie 1b adnotacja ręką autorki: „Rękopis trochę zniszczony, a to dlatego, że przez pewien okres czasu nie rozstawałam się z nim. Nieustannie był przy mnie”.]

Przykład 120.
Dumania o Domeyce / Aleksander Janta
[Strefa uwag: Szkic brulionowy karty 1-12 oraz maszynopis tekstu z poprawkami rękopiśmiennymi karty 13-37, fragmenty innej redakcji karty 38-58. Materiały różne (w tym wycinki prasowe) karty 59-71.]

Przykład 121.
Bal : partytura spektaklu na trzy odsłony / Aleksander Janta
[Strefa uwag: Autograf aktu I: „Zebranie” i „Próba” (początek) karty 1-20 oraz maszynopis z niewielkimi poprawkami aktu I karty 26-43. Ponadto: szkic tekstu „Pisma przygodne” (fragment) karty 21v-24.]

5.8 Uwaga o ograniczeniach w udostępnianiu

W strefie uwag podaje się informacje o ograniczeniach w udostępnianiu i rozpowszechnianiu całej jednostki rękopiśmiennej bądź jej poszczególnych kart lub stronic. Informację o rodzaju ograniczeń przejmuje się z opisu katalogowego / inwentarzowego sporządzonego na potrzeby katalogu / inwentarza drukowanego bądź dokumentacji nabycia przechowywanej w bibliotece.

Przykład 122.
Udostępnianie zastrzeżone do dnia 31.12.2040

Przykład 123.
Udostępnianie korespondencji i informacje o niej zastrzeżone od 1981 r. do dnia 13.11.2025

5.9 Uwaga dotycząca cytaty bibliograficznej

W strefie uwag podaje się informacje o katalogach drukowanych, bibliografiach, monografiach, a także bazach danych, katalogach internetowych, które rejestrują opisywane materiały rękopiśmienne lub które wykorzystano przy opracowaniu jednostki, przejmując do opisu elementy służące do jej identyfikacji.

Przykład 124.
Katalog rękopisów (1964) t. 6, strona 20

Przykład 125.
Malarstwo gotyckie (2004), strona 402

Przykład 126.
Inwentarz rękopisów do połowy XVI wieku (2012), strona 29

5.10 Uwaga dotycząca treści jednostki rękopiśmiennej

W wypadku cennych obiektów rękopiśmiennych lub tekstów o szczególnych walorach dokumentalnych (np. pamiętnik), w strefie uwag można podać streszczenie tekstu tworzącego jednostkę.

Przykład 127.
[Pokwitowanie Adama Mickiewicza z dnia 28.03.1849 r. dla Franciszka Ksawerego Godebskiego]
[Strefa uwag: Pokwitowanie dotyczy sumy wypłaconej Adamowi Mickiewiczowi przez redakcję dziennika „La Tribune des Peuples”, będącego wówczas w administracji Franciszka Ksawerego Godebskiego.]

Przykład 128.
[Wspomnienia z podróży do Francji w roku 1857] / Henryk Rzewuski
[Strefa uwag: Podróż do Paryża przez Strasburg. Opis miasta i jego historii, katedry i pomników. Paryż — miasto, teatry, wystawy, społeczeństwo francuskie, literatura, mentalność Francuzów, porównanie z Polakami.]

Przykład 129.
[Wspomnienia z lat 1939-1955] / Zofia Sadowska
[Strefa uwag: Okupacja sowiecka i niemiecka w Łucku. Współpraca autorki z podziemiem. Aresztowanie i wywiezienie w głąb Rosji (opisy przeżyć w łagrze). Osiedlenie w Krasnojarsku. Repatriacja w 1955 r., zamieszkanie w Jeleniej Górze.]

5.11 Uwaga o języku

W strefie uwag podaje się informacje o języku, jeżeli inne strefy opisu nie dostarczają pełnych danych na ten temat, a opisywana jednostka rękopiśmienna spełnia przynajmniej jeden z następujących warunków:

  • zawiera tekst w więcej niż jednym języku
  • jest przekładem lub zawiera przekład
  • język tekstu jest inny niż język tytułu właściwego i nie znajduje to odzwierciedlenia w innych strefach opisu.

 

Języki tekstów wymienia się w kolejności dominowania w jednostce rękopiśmiennej. Gdy liczba różnojęzycznych obiektów rękopiśmiennych zgrupowanych w opisywanej jednostce jest podobna dla każdego języka, stosuje się kolejność alfabetyczną. W wypadku tekstów równoległych, jeżeli jeden z języków stanowił podstawę przekładu dla pozostałych wersji językowych, podaje się go jako pierwszy, a pozostałe w kolejności alfabetycznej.

 

Uwagę o języku oryginału i/lub języku, z którego wykonano przekład pośredni, podaje się, gdy spełnione są jednocześnie oba poniższe warunki:

  • w opisie brak tytułu oryginału, ponieważ jest on niemożliwy do ustalenia
  • język oryginału nie wynika z danych zawartych w oznaczeniu odpowiedzialności.

Przykład 130.
Języki polski, łaciński, rosyjski, ukraiński

Przykład 131.
Część rękopisów w języku angielskim, część w przekładzie z języka francuskiego

Przykład 132.
Rękopis równolegle w języku angielskim, polskim i rosyjskim

Przykład 133.
Rękopisy w różnych językach, głównie w języku polskim i angielskim

Przykład 134.
Przekład z wielu języków, w tym z języka polskiego

Przykład 135.
Przekład z języka włoskiego na polski

Przykład 136.
Język tekstu oryginalnego nieznany

 

5.11.1 Uwaga o systemie pisma


Uwagę o systemie pisma podaje się, jeżeli:

  • obiekty tworzące jednostkę rękopiśmienną nie zostały napisane alfabetem łacińskim
  • do zapisu języka w obiektach wykorzystano inny system pisma niż powszechnie stosowany dla danego języka (np. język białoruski zapisany alfabetem łacińskim)
  • do zapisu języka wykorzystuje się więcej niż jeden system pisma (np. w języku serbskim, azerbejdżańskim, tatarskim, kurdyjskim, mongolskim)
  • istnieje potrzeba wyrażania innego specjalnego sposobu zapisu, np. alfabetu fonetycznego.

 

Z reguły podaje się wyłącznie nazwę odpowiedniego systemu pisma. Jeżeli tak sformułowana uwaga o systemie pisma byłaby nieczytelna, należy podać informację o tym, którego z języków tekstu wspomniana uwaga dotyczy.

Przykład 137.
Cyrylica

Przykład 138.
Pismo mongolskie

Przykład 139.
Pismo gotyckie

Przykład 140.
Alfabet łaciński. Część tekstu cyrylicą
[Praca zbiorowa wyłącznie w języku serbskim, część referatów zapisana w cyrylicy, część w alfabecie łacińskim.]

Przykład 141.
Rękopis równolegle w języku polskim oraz w przekładzie hebrajskim i jidysz. Tekst hebrajski w pełni zwokalizowany

Przykład 142.
Część tekstu w języku polskim. Tekst w języku azerbejdżańskim w alfabecie łacińskim

5.12 Uwaga o proweniencji

W strefie uwag podaje się informacje o pochodzeniu materiałów wchodzących w skład jednostki rękopiśmiennej. Uwagę o proweniencji należy rozpocząć wyrażeniem wprowadzającym „Proweniencja:”, a następnie wymienić nazwy kolejnych właścicieli (osób lub instytucji) materiałów wchodzących w skład jednostki, oddzielając je średnikiem z odstępem po obu stronach znaku ( ; ). Jeśli przechowującym była instytucja, to nazwę miejscowości, w której się ona znajdowała, należy podać po przecinku.


W przypadku najcenniejszych obiektów rękopiśmiennych można również podać opisową uwagę dotyczącą proweniencji. Uwagę taką podaje się po kropce, po wyliczeniu kolejnych właścicieli obiektu.

Przykład 143.
Proweniencja: Cesarska Biblioteka Publiczna, Petersburg

Przykład 144.
Proweniencja: Biblioteka Ordynacji Zamojskiej

Przykład 145.
Proweniencja: Francesco Vendramin ; Krzysztof Szydłowiecki ; Elżbieta z Szydłowieckich Radziwiłłowa ; Tadeusz Czacki ; Biblioteka Czartoryskich, Puławy ; Biblioteka Ordynacji Zamojskiej

Przykład 146.
Proweniencja: Archiwum Zbigniewa Herberta

Przykład 147.
Proweniencja: klasztor kanoników regularnych? Kłodzko ; klasztor kanoników regularnych? Kraków ; Bartholomeus Siess ; klasztor kanoników regularnych, Sankt Florian. Odkryty w 1827 r. w opactwie Kanoników regularnych św. Floriana koło Linzu, od 1931 r. własność BN.

5.13 Uwaga o oprawie

W strefie uwag podaje się opis zabytkowej oprawy jednostki rękopiśmiennej. Opis taki nie dotyczy teczek ani fastykuł archiwizacyjnych, w których jednostki rękopiśmienne są przechowywane obecnie w magazynach bibliotecznych.

 

Uwagę o oprawie należy rozpocząć wyrażeniem wprowadzającym „Oprawa:”, a następnie przedstawić opis materiału, z którego wykonano oprawę w następującej kolejności:

  • element konstrukcyjny oprawy, czyli usztywnienie (np. deski, tektura itp.)
  • po przecinku materiał zastosowany do pokrycia elementu konstrukcyjnego oprawy (np. skóra, skóra cielęca itp.)
  • po przecinku zdobienia oprawy (o ile zostały zawarte w opisie jednostki rękopiśmiennej)
  • po średniku data powstania oprawy wyrażona cyframi arabskimi (np. 1559 r., 16 w.).

 

Wyjątkowo, dla najcenniejszych obiektów rękopiśmiennych, po przedstawieniu podstawowego opisu oprawy zakończonego kropką dopuszcza się podanie opisowej uwagi szczegółowej dotyczącej oprawy.

Przykład 148.
Oprawa: deski, skóra; 1515 r.

Przykład 149.
Oprawa: deski, skóra; 15 w.

Przykład 150.
Oprawa: półpergamin; 19 w.

Przykład 151.
Oprawa: skóra; 1964 r. Pracownia Bonawentury Lenarta

5.14 Uwaga dotycząca publikacji o jednostce rękopiśmiennej

W strefie uwag można podać informacje o szczególnie ważnych publikacjach zwierających opracowanie, analizę lub będących edycją materiałów tworzących jednostkę rękopiśmienną.

Przykład 152.
Karty 1-3 drukowane w: Kalendarz życia i twórczości J. Słowackiego. — Warszawa, 1960, pozycja 1503

Przykład 153.
Pierwodruk: Stara baśń : powieść z IX wieku. Tom 1-3 / J. I. Kraszewski. — Kraków, 1876

5.15 Uwaga dotycząca wystaw

W strefie uwag można podać informacje na temat wystaw, na których eksponowano obiekt rękopiśmienny tworzący jednostkę rękopiśmienną. Uwagę o wystawie należy poprzedzić sformułowaniem: „Rękopis eksponowany na wystawie:”

Przykład 154.
Balladina : tragedya w 5 aktach / Juliusz Słowacki
[Strefa uwag: Rękopis eksponowany na wystawie: „Wokół Balladyny”, Biblioteka Narodowa, 2009.]

Przykład 155.
[Ewangeliarz ormiański]
[Strefa uwag: Rękopis eksponowany na wystawie: „Armenia — kolebka cywilizacji”, Muzeum Okręgowe w Sandomierzu, 2011.]