chronologia | materiały metodyczne

Chronologia występuje w różnych funkcjach, zarówno w opisie bibliograficznym jak i w rekordzie wzorcowym.

Stosuje się dwa typy oznaczenia chronologii:

• deskryptory chronologiczne o ustalonych zakresach dat, które w opisie bibliograficznym kontrolują pola: 388 (czas powstania dzieła) i 648 (chronologia treści dzieła). Zamknięta lista ustalonych zakresów - zob. Deskryptor chronologiczny),

• chronologię szczegółową stosowaną w:
  • dopowiedzeniach deskryptorów,
  • atrybutach deskryptorów (pola 045 i 046),
  • polu 045 rekordu bibliograficznego (szczegółowa chronologia treści dzieła),
  • polu 046 rekordu bibliograficznego (szczegółowy czas powstania dzieła),
  • pozostałych polach rekordu bibliograficznego, w których zapisuje się chronologię (oprócz pól 388 i 648).

Chronologię szczegółową podaje się w postaci dat jednostkowych lub dowolnych zakresów dat.

Szczegółową chronologię w dopowiedzeniach i atrybutach deskryptora określa się w takim samym stopniu szczegółowości, jak w źródle przejmowania danych.

046 __ $f1951
100 1_ $aCawthorne, Nigel$d(1951- )

Zapis pola 045 dla rekordów wzorcowych i bibliograficznych

Pole 045 jest niepowtarzalne.

W polu 045 w podpolach $b i $c zapisuje się daty w postaci dat jednostkowych i dowolnych przedziałów zapisanych w formacie ISO 8601.

Datę zapisuje się w formacie rrrrmmddgg i poprzedza się kodem ery (c - dla p.n.e.; d - dla n.e.).

Era i rok są elementami obowiązkowymi; miesiąc, dzień i godzina są elementami opcjonalnymi.

• era wyrażana kodem: c (p.n.e.), d (n.e.)
• rok wyrażany liczbą czterocyfrową (0000 do 9999) wyrównaną prawostronnie; nieużywane pozycje zawierają zera
• miesiąc wyrażany liczbą dwucyfrową (01 do 12) wyrównaną prawostronnie; nieużywane pozycje zawierają zera
• dzień wyrażany liczbą dwucyfrową (01 do 31) wyrównaną prawostronnie; nieużywane pozycje zawierają zera
• godzina wyrażona liczbą dwucyfrową według zegara 24-godzinnego (00 do 23) wyrównaną prawostronnie; nieużywane pozycje zawierają zera (zapis godziny stosuje się w bardzo wyjątkowych wypadkach).

Wartość pierwszego wskaźnika określa, czy zapis w podpolu $b jest pojedynczą datą, wieloma pojedynczymi datami bądź przedziałem dat. Każdą datę zapisuje się w oddzielnym podpolu $b.

Pole 046  Daty kodowane (P)

(W Bibliotece Narodowej pole 046 jest niepowtarzalne).

W polu 046 podaje się daty jednostkowe i dowolne przedziały związane z datą powstania dzieła (podpola $k, $l, $o, $p) lub daty związane z deskryptorem (podpola $f, $g, $q, $r, $s, $t) zapisane w formacie ISO 8601. Dla dat niezgodnych z tym formatem (daty niepełne, niepewne i wątpliwe) wypełnia się podpole $2 z podaniem zakodowanego źródła schematu zapisu daty. Lista kodów: Date and Time Scheme Source Codes.

Daty zapisuje się w formacie rrrrmmddgg.

Rok jest elementem obowiązkowym; miesiąc, dzień i godzina są elementami opcjonalnymi.

• rok wyrażany liczbą czterocyfrową (0000 do 9999) wyrównaną prawostronnie; nieużywane pozycje zawierają zera
• miesiąc wyrażany liczbą dwucyfrową (01 do 12) wyrównaną prawostronnie; nieużywane pozycje zawierają zera
• dzień wyrażany liczbą dwucyfrową (01 do 31) wyrównaną prawostronnie; nieużywane pozycje zawierają zera
• godzina wyrażona liczbą dwucyfrową według zegara 24-godzinnego (00 do 23) wyrównaną prawostronnie; nieużywane pozycje zawierają zera (zapis godziny stosuje się w bardzo wyjątkowych wypadkach).

Pole 388 Czas powstania dzieła (P) - rekord bibliograficzny

W polu 388 w podpolu $a podaje się daty w postaci ustalonych zakresów dla wieków i zakresów szczegółowych dla dwudziestego wieku. Zamknięta lista ustalonych zakresów - zob. Deskryptor chronologiczny)

Pole 648 Zakres chronologiczny treści (P) - rekord bibliograficzny

W polu 648 w podpolu $a zapisuje się daty w postaci ustalonych zakresów dla wieków i zakresów szczegółowych dla dwudziestego wieku. Zamknięta lista ustalonych zakresów - zob. Deskryptor chronologiczny)

Deskryptory określające czas powstania dzieła zapisuje się rekordzie bibliograficznym w:

• polu 046 – stosując chronologię szczegółową (daty jednostkowe lub dowolne zakresy dat) – zob. Pole 046,
• polu 388 – stosując chronologię ustaloną (ustalone zakresy dla wieków i zakresy szczegółowe dla dwudziestego wieku) – zob. Deskryptor chronologiczny

Czas powstania dzieła ustala się na podstawie:

• datacji powstania dzieła w formie rękopiśmiennej, o ile została ona ustalona i możliwe jest jej potwierdzenie za pomocą ogólnodostępnych źródeł informacji;
• daty pierwszego drukowanego wydania oryginału;
• daty wykonania dzieła plastycznego;
• daty pierwszej publikacji nagrania;
• na podstawie daty premiery (filmy i seriale);
• dzieła niedokończone przez autora, ale zredagowane/dokończone i wydane/ upublicznione po jego śmierci przez inną osobę, otrzymują chronologię zarówno dla daty powstania dzieła, jak i daty jego zredagowania/dokończenia i pierwszego wydania/upublicznienia.

W polu 046 w podpolach $k, $l, $o, $p podaje się daty jednostkowe i dowolne przedziały związane z datą powstania dzieła zapisane w formacie ISO 8601. Dla dat niezgodnych z tym formatem (daty niepełne, niepewne i wątpliwe) wypełnia się podpole $2 z podaniem zakodowanego źródła schematu zapisu daty. Lista kodów: Date and Time Scheme Source Codes.

W polu 388 w podpolu $a podaje się daty w postaci ustalonych zakresów dla wieków i zakresów szczegółowych dla dwudziestego wieku.

Przykład 1

046 __ $k1835$l1840

100 1_ $aTocqueville, Alexis de$d(1805-1859)

245 10 $aO demokracji w Ameryce /$cAlexis de Tocqueville ; przekład Barbara Janicka i Marcin Król.

388 1_ $a1801-1900

[Pierwszy tom dzieła de Tocqueville’a został opublikowany po raz pierwszy w 1835 roku, a tom drugi w roku 1840.]

 Przykład 2

046 __ $k1904$l1905

100 1_ $aWeber, Max$d(1864-1920)

245 10 $aEtyka protestancka i duch kapitalizmu /$cMax Weber ; przełożyła i wstępem opatrzyła Dorota Lachowska.

388 1_ $a1901-2000

388 1_ $a1901-1914

[Dzieło Maxa Webera zostało opublikowane jako seria esejów w latach 1904-1905, a uzupełnione i poprawione w 1920.]

Przykład 3

046 __ $k1918$l2007

245 10 $aDzieci Húrina /$cJ. R. R. Tolkien ; red. Christopher Tolkien ; il. Alan Lee ; przekł. Agnieszka Sylwanowicz.

388 1_ $a1901-2000

388 1_ $a2001-

[„Dzieci Hurina” J. R. R. Tolkien tworzył w rękopisie od 1918 r. niemal do końca życia, nie pozostawiając ostatecznej wersji. W 2007 r. jego syn Christopher, opierając się na różnych, często sprzecznych ze sobą zapiskach ojca, stworzył kanoniczny tekst „Dzieci Hurina” jako pełnego i pozbawionego sprzeczności narracyjnych dzieła.]

Przykład 4

046 __ $k1993$o1939$p1969

245 00 $aPolski dramat emigracyjny 1939-1969 :$bantologia /$cwybór i opracowanie Dobrochna Ratajczakowa.

388 1_ $a1901-2000

388 1_ $a1939-1945

388 1_ $a1945-1989

388 2_ $a1901-2000

388 2_ $a1989-2000

[Antologia dramatów powstałych w latach 1939-1969 i wydanych zbiorczo w roku 1993.]

Deskryptory określające chronologię treści dzieła zapisuje się w rekordzie bibliograficznym w:

• polu 045 – stosując chronologię swobodną (daty jednostkowe lub dowolne zakresy dat) – zob. Pole 045,
• polu 648 – stosując chronologię ustaloną (ustalone zakresy dla wieków i zakresy szczegółowe dla dwudziestego wieku) – zob. Deskryptor chronologiczny

Chronologia treści dzieła odnosi się do:

• czasu fabuły utworu (dzieła literackie, plastyczne, muzyczne, filmy i seriale);
• czasu powstania dzieła oryginalnego (w przypadku dzieł plastycznych zawierających reprodukcje innych dzieł plastycznych: obrazów, rzeźb, budowli itp.).

Zakres chronologiczny treści powinien zostać określony w przypadku:

• utworów o tematyce historycznej;
• dzieł, w których czas opisywanych wydarzeń ma szczególne znaczenie dla treści utworu i został wyraźnie określony przez autora/twórcę lub wydawcę albo jest znany z innych ogólnodostępnych i miarodajnych źródeł (prac naukowych, popularnonaukowych itp.);
• tych dzieł muzycznych, które są powiązane z wydarzeniami lub postaciami historycznymi, w zakresie muzyki instrumentalnej dotyczy to muzyki programowej i okolicznościowej.

Deskryptora chronologicznego treści nie otrzymują:

• utwory bez wyraźnego umiejscowienia fabuły w czasie;
• fantastyka, fantasy i science fiction (zarówno literatura jak i dzieła filmowe);
• dzieła plastyczne, które przedstawiają:

-    sceny biblijne, mitologiczne i alegoryczne,

-    postacie legendarne,

-    zwierzęta i rośliny,

-    abstrakcje,

-    akty;

• muzyka instrumentalna, z wyjątkiem muzyki programowej i okolicznościowej.

Jeśli czas powstania dzieła jest tożsamy z zakresem chronologicznym treści, należy zastosować taki sam deskryptor

Uwaga:

• współczesna literatura piękna może otrzymać deskryptory chronologiczne treści zgodne z datą wydania utworu (identyczne z deskryptorami czasu powstania dzieła);
• poezja otrzymuje deskryptory chronologiczne treści wyłącznie w przypadku jednoznacznego nawiązywania do wydarzeń historycznych bądź odniesień do biografii autora;
• utwory literackie oraz dzieła filmowe zawierające istotną dla fabuły i wyraźnie zaznaczoną przez autora, autora scenariusza lub wydawcę retrospekcję, otrzymują dodatkowo deskryptory chronologiczne treści wyrażające to nawiązanie;
• publikacje ukazujące dzieła wykonane w innym okresie (np. fotografia grafiki siedemnastowiecznej) otrzymują deskryptor chronologiczny wyrażający czas powstania przedstawionego dzieła;
• dzieła literackie, plastyczne, muzyczne i filmowe dotyczące konkretnych wydarzeń (np.: wojen, bitew, traktatów pokojowych, pogrzebów, jubileuszy), otrzymują dwa deskryptory: zakresu chronologicznego treści (648) i deskryptor właściwy dla tła historycznego (pole 650).

Nie zapisuje się:

• pobocznych dat i zakresów chronologicznych, które mogą powodować nadmiar informacji,
• zakresu obejmującego całość dziejów świata.

W polu 045 w podpolach $b i $c zapisuje się daty w postaci dat jednostkowych i dowolnych przedziałów zapisanych w formacie ISO 8601.

W polu 648 w podpolu $a zapisuje sie daty w postaci ustalonych zakresów dla wieków i zakresów szczegółowych dla dwudziestego wieku.

 Przykład 5

045 2_ $bd1789$bd1794

046 __ $k2004

100 1_ $aMezzadri, Luigi

245 10 $aRewolucja francuska a Kościół /$cLuigi Mezzadri ; przekład Ewa Łukaszyk.

648 _7 $a1701-1800$2DBN

Przykład 6

045 0_ $bd1700

046 __ $k1998

100 1_ $aLaidre, Margus$d(1959- )

245 10 $aBitwa pod Narwą 1700 :$bpoczątek upadku szwedzkiego mocarstwa /$cMargus Laidre ; [tłumaczył Wojciech Łygaś].

648 _7 $a1601-1700$2DBN

Przykład 7

045 2_ $bd1918$bd1939

046 0_ $k1935

245 10 $aCudzoziemka /$cMaria Kuncewiczowa.

388 1_ $a1901-2000

388 1_ $a1918-1939

648 _7 $a1901-2000$2DBN

648 _7 $a1918-1939$2DBN

[Powieść Marii Kuncewiczowej „Cudzoziemka” ukazała się najpierw w odcinkach na łamach prasy (1935 r.), a dopiero później (w 1936 r.) jako książka. Akcja powieści – co wynika ze wstępów do większości wydań, adnotacji na okładkach oraz powszechnej rozpoznawalności dzieła będącego lekturą szkolną – toczy się w Warszawie w okresie międzywojennym.]

Zakresy chronologiczne wyrażane deskryptorami stanowią ustaloną i zamkniętą listę 28 przedziałów lat dla wieków i 6 zakresów szczegółowych dla XX w. - zob. Deskryptor chronologiczny.

Poniższe zasady dotyczą:

• dopowiedzeń w rekordach wzorcowych deskryptorów
• pól rekordu bibliograficznego, w których zapisuje się chronologię (np. 260$c, 246$f), z wyjątkiem pól, w których stosuje się deskryptory chronologiczne (pola 388 i 648) oraz pól, w których chronologię zapisuje się w sposób zakodowany (pola 008, 045, 046).

Daty zapisuje się cyframi arabskimi bez dodatkowych określeń, zgodnie ze standardem ISO 8601.

Daty odnoszące się do czasów przed narodzeniem Chrystusa oznacza się skrótem „p.n.e.” zapisywanym po dacie rocznej, np.:

1561 p.n.e.

Przedziały dat

Jeżeli data początkowa i końcowa przedziału są datami kolejno po sobie następującymi, rozdziela się je ukośnikiem, np.:

1750/1751
1980/1981
2003/2004 

Jeżeli data początkowa i końcowa przedziału nie są datami kolejno po sobie następującymi, rozdziela się je łącznikiem, np.:

1801-1900
1945-1974
1750-1830
1870/1871-1914

Jeżeli przedział dat rozpoczyna się przed narodzeniem Chrystusa, a kończy się po narodzeniu Chrystusa, oznaczenie „p.n.e.” zapisuje się po dacie początkowej przedziału, np.:

753 p.n.e.-100

Jeżeli przedział dat rozpoczyna się i kończy przed narodzeniem Chrystusa, oznaczenie „p.n.e.” zapisuje się po dacie końcowej przedziału, np.:

753-450 p.n.e.

Daty nieznane

Jeżeli początkowa data przedziału jest nieznana, zastępuje się ją znakiem zapytania.

?-1801
?-ok. 1500
?-753 p.n.e.
?-ok. 100 p.n.e.
?-ok. 1980

Jeżeli końcowa data przedziału jest nieznana, zastępuje się ją znakiem zapytania lub spacją (jeżeli od urodzin danej osoby nie minęło 120 lat).

1501-?
ok. 600-?
753 p.n.e.-?
1950-
ok. 1564-?
czynny 1856-?
między 1945 i 1950-?
1870/1871-?

Daty przybliżone

Do zapisu dat przybliżonych stosuje się określenia „ok.”, „przed”, „po” , „nie przed”, „nie po”, „czynny”, „między” zapisywane przed datą roczną.

ok. 1501
przed 1501
po 1501
po 100 p.n.e.
nie przed 1945
nie przed 800 p.n.e.
nie po 1939
czynny 1854
między 1945 a 1948

Jeżeli data jest znana z dokładnością do dziesięciolecia lub stulecia, stosuje się określenie „między”, podając datę początkową i końcową danego dziesięciolecia lub stulecia.

między 1800 a 1899
między 1920 a 1929
między 1600 a 1699-1782
między 1930 a 1939-między 1970 a 1979

Zapis dat w polach 008, 045, 046

 W polu 008 daty zapisuje się zgodnie z zasadami formatu MARC21 (zob. 008 – elementy danych stałej długości).

Jeżeli część cyfr daty jest nieznana, nieznane cyfry zastępuje się znakiem „u”:

008/7-10 18uu

008/7-10 184u

008/11-14 1uuu

W polu 045 daty zapisuje się zgodnie ze standardem ISO 8601, stosując zasady formatu MARC21 dla oznaczenia kodu ery: "c" - p.n.e., "d" - n.e. (zob. Pole 045 – daty związane z hasłem).

045 0_ $bc0753

045 1_ $bd1972$bd1975

045 2_ $bd1972$bd1973

W polu 046 daty zapisuje się zgodnie ze standardem ISO 8601. W przypadku dat niepewnych lub przybliżonych stosuje się cztery oznaczenia zgodne z zasadami EDTF 1.0:

• ? - data niepewna (nie jest pewne, czy zapisana data jest właściwa) – oznaczenie zapisywane po dacie, której dotyczy, np. “1564?”;
• ~ - data przybliżona (jest pewne, że zapisana data lub data do niej zbliżona jest właściwa) – oznaczenie zapisywane po dacie, której dotyczy, np. “1410~”;
• % - data zarazem niepewna i przybliżona (nie jest pewne, czy zapisana data lub data do niej zbliżona są właściwe) - oznaczenie zapisywane po dacie, której dotyczy, np. “0012%”;
• X - oznaczenie zapisywane w miejscu nieznanych cyfr daty, np. “012X”.

Jeżeli przy dacie zastosowano któreś z powyższych oznaczeń, należy w podpolu $2 podać źródło schematu zapisu daty (edtf).

046 __ $f1831?$2edtf

046 __ $s1922~$2edtf

046 __ $t1948%$2edtf

046 __ $g176X$2edtf